Орос,Хятадын дундах Монгол буюу Пентагоны “Трояны”морь

АНУ-аар толгойлуулсан цэр гийн сургуулийг нутагтаа хийлгэхийг зөвшөөрч байгаа сүүлчийн улс нь Монгол байж магадгүй төдий гүй Афганистаны дайнд цэргээ илгээх хүсэлт гаргасан Азийн гурав дахь орон болов. Энэ нь тэдний түүх, байршлаас нь шалтгаалж байгаа юм. Улаанбаатар тэртээ 1920-иод оноос 1991 онд ЗХУ задрах хүртэл бүх талаараа Москвагийн цэрэг, улс төрийн үнэнч холбоотон байлаа. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Зэвсэгт хүчин нь ЗХУ-ын армитай мөр зэрэгцэн Японтой тулалдаж байв. 1949 онд байгуулагдсан Умард Атлантын эвслийг (НАТО) сөргүүлэн байгуулсан Варшавын гэрээний гишүүн биш ч Монгол улс дэлхийн II дайны үед Хятад дахь Японы цэргээс хамгаалсан ЗХУ-ын жийргэвч бүс байсан юм.
Удалгүй ЗХУ, Хятадын жийргэвч бүс болсон. Төвийн Азийн цээжинд түгжигдсэн Монгол далайд гарцг үй хоёр дахь том улс бөгөөд энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд тэргүүлдэг Казахстанаас баруун хил нь ердөө 21 бээрийн зайтай. Дэлхий дээр энэ хоёр улсаас гадна ганцаардмал БНАСАУ л Орос, Хятад хоёулантай нь хил залгаа оршдог. Монголын хойд хэсэг тэр чигээрээ Оростой, зүүн, өмнөд, баруун талаараа Хятадтай хиллэдэг. Тийм ч учраас энэ орон АНУ, НАТО-гийн гар хүрээгүй бие даасан байдалтай харагддаг. Гэвч үнэн хэрэгтээ хүйтэн дайн дууссанаас хойш гадна болон дотор талаас нь Пентагоны нө- лөө хүрээгүй нэг ч улс байхгүй. Сүүлийн арван жил АНУ хүйтэн дайны үед нэвтэрч чадаагүй олон газарт хүрч цэргийн баазаа байгуулснаас гадна байлдааны тоног төхөөрөмж суурилуулж, Зэвсэгт хүчнээ оруулж чадсан. Алслагдсан, өмнө нь нэвтрэх боломжгүй байсан Монголыг ч Вашингтоны цэргийн тэлэлт тойрсонгүй. Афганистанд үйл ажиллагаа явуулж байгаа цэргийн эвслийн 45 дахь гишүүн нь Монгол боллоо гэж НАТО гуравдугаар сарын 29-нд зарласан. Саяхан тусгаар тогтносон Монтенегро 44 дэх гишүүн нь аж. Мөн өдөр Монголын Батлан хамгаалахын сайд Лу.Болд тэргүүтэй төлөө- лөгчид НАТО-гийн Ерөн хий нарийн бичгийн даргын орлогч Клаудио Бисогниеротой Брюссельд уулзаж, Афганистанд 250-иас илүү цэрэг албан ёсоор байрлуулахаар болов. Тийм учраас тус улс дөрөвдүгээр сарын 23-нд Эстонид болох НАТО-гийн орнуудын Гадаад хэргийн сайд нарын уулзалтад албан ёсоор уригдана. Орос, Хятадын дунд хавчуулагдсан цэргийн шинэ түнштэй болж байгаа юм, НАТО.
Өмнө нь монголчууд Афга нистанд сургагч офицер илгээж байсан туршлагатайгаас гадна цэргүүд нь Иракт үүрэг гүйцэтгэж байсан. Ингэснээрээ АНУ-тай тогтоосон харилцаагаа батжуулж, хамгийн гол нь аюулгүй байдал, тусламж авах боломжоо баталгаажуулж байгаа хэрэг. Гэхдээ Афганистанд байр лах Монголын цэргүү- дийг америкчууд 2003 оноос эхлэн бэлдсэн. Тус улсын Тэн ги сийн явган цэргүүд энэ зорил гоор 2003 оны наймдугаар сарын 18-нд Монголын нутагт хөл тавьсан байна. Афганистанд цэрэг оруулахаар болсон нь АНУ, Монголын цэргийн түншлэл Ази дахь НАТО-гийн үүргийг нэмэгдүүлэх чиглэл рүү шилжиж байгаагийн тэмдэг. ЗХУ-д хамжаа болон 1945 онд Манжуур руу цөмрөн орсноос хойш тулалдаан хийгээг үй Мон го лын цэрэг арга туршлага хуримтлуулж авахад Афганистаны талбар тус болох нь дамжиггүй. Монголчууд 2004 онд анх удаагаа Ази дахь хамгийн том цэргийн сургууль болох “Алтан кобра” (Golden Cobra) ажиллагаанд уригдсан.
ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ОН ЖИЛҮҮД
АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.Буш 2005 оны арваннэгдү- гээр сарын 21-нд Улаанбаатарт нэг өдрийн айлчлал хийв. Монголд ирж байгаа АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч.
Үүнээс өмнөхөн тус улсын Батлан хамгаалахын сайд Дональд Рамсфельд Монголд айлчлал хийж, бас л анхдагч болсон. Үүнээс өмнө Пентагоны нэг ч тэргүүн Монголд ирж байгаагүй хэрэг. Ж.Буш “Хүй тэн дайны үед ч гуйвж дайваагүй, чөлөөт ард түмэн терроризмийн эсрэг дайнд ч тийм л байна. Монголын Зэвсэгт хүчин эрх чөлөөний төлөө байна, тийм учраас манай цэрэг (АНУ-ын) тэдэнтэй хамтран зүтгэж байгаадаа бахархалтай байна” хэмээн хэлж байв. Айлчлалаас хойш хэдэн сарын дараа Д.Рамсфельд Монголд (хүн амын тоо нь Чикаго хотынхтой ойролцоо) 11 сая долларын цэргийн тусламж үзүүлнэ хэмээн амласан. Хойтон жил нь байнгын ажиллагаатай болсон Таван тол гой дахь цэргийн баазад хий сэн “Хааны эрэлд” цэргийн сургуулийг Пентагон оройлж, Америкийн 300, Монголын 600, БНСУ, Тайланд, Фижи, Тонга, Бангладешийн 200 орчим цэрэг оролцов. Ерөнхийлөгч Ж.Бушийн Мон голд айлчлахдаа амласан олон сая долларын зарим хэсэг цэргийн сургуульд зориулагдаж байгаа гэдгийг онцлон зарлаж байв. АНУын Номхон далайн цэргийн командлагч адмирал Уильям Фаллон энхийг сахиулах ажиллагаанд бэлдэх зорилготой цэргийн сургуулийг ихэд сайшаагаад, Таван толгой дахь цэр гийн баазыг олон улсын сургалтын төв болгох нь чухал гэдгийг онцлон хэлж байв. Тэрбээр хээрийн сургуулийн талаар “Орос, Хятадын дунд стратегийн чухал байрлалтай, АНУ-ын гол түнш Монголын нутагт цэргийн сургууль хоёр долоо хоног үргэлжиллээ” гэж хэлжээ.
2006 онд Монголын Агаарын цэргийн хүчнийхэн Аляскт болсон “Аянга” нэртэй цэргийн сургуульд уригдсан. Номхон далайн хойд хэсэгт болдог агаарын цэргийн хүчний хамгийн том энэ хээрийн сургуульд НАТО оролцсон. “Хааны эрэлд” цэргийн сургууль улам бүр өргөжиж, 2008 онд Франц, Энэтхэгийн цэргүүд оролцсон байна. Тухайн үед ВВС энэ тухай “Болж байгаа цэргийн сургууль цар хүрээний хувьд бага ч Монгол улс хил залгаа хоёр хэт их гүрнийг даван гарч бусадтай холбоо тогтоож чадсан гэдгийг харуулах зорилготой. Оролцож буй орнууд үүний нотолгоо болох юм” гэж мэдээлсэн. Гүрж, Украин, Кыргызэд гурван жилийн өмнө амжилттай болсон өнгөт хувьсгалтай төстэй явдал 2008 оны зун Монголд боллоо. Парламентын сонгуулийн дараа Улаанбаатарт болсон эмх замбараагүй байдлын үеэр эрх баригч МАХН-ын байр руу “Молотов коктель” чулуудан шатааж, таван хүн алагдсан бөгөөд 300 орчим хүн шархдаж, онц байдал зарласан.
Бүх арга техник нь өнгөт хувьсгалынхтай адил байв. Энэ явдлаас дөрвөн сарын дараа ОХУ, Монголын хамтарсан хээрийн сургууль болсон нь ЗХУ тарсанаас хойш хоёр орны хамтран хийж байгаа цэргийн анхны хамтарсан ажиллагаа байв. Энэ хооронд Пентагонтой хамтарсан хээрийн сургууль зургаан удаа болчихоод байна. Улаанбаатар 2004 онд Шанхайн хамтын нийгэмлэгийн ажиглагч болсон ч бүрэн эрхт гишүүн болох талаар ямар ч санаачилга гаргаагүй. Өнгөрс өн онд “Хааны эрэлд” цэргийн сургууль 20 хоног үргэл жилж, Энэтхэг, Япон, БНСУ-ын цэргүүд оролцсон. Ажиллагааны төгсгөлд хээрийн сургуульд оролцсон орны цэр гүүд ёслолын жагсаал хийж, АНУ-ын Номхон далайн командлагч болон Монголын Батлан хам гаалахын сайд үг хэлсэн. Цэргийн сургуулийг АНУ-ын хөрөнгөөр хийж байгаа. Энэ жилийн хээрийн сургуулийг наймдугаар сарын 10-нд хийхээр төлөвлөсөн бөгөөд цар хүрээний хувьд өмнөх жилийнхээс том байх бололтой.
Өнгөрсөн жил болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж ялалт байгуулсан. Өрнөдөд боловсрол эзэмшсэн Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч болсноор Вашингтон, НАТО-тай тогтоосон Монголын цэргийн харилцаа улам гүнзгийрч, өргөжих магадлалтай юм. Өргөн дэлгэр нутагтай, хүн ам сийрэг суудаг Монгол орон АНУ-ын цэргийнхний хувьд (газраар, агаараар, хиймэл дагуу лаар) ОХУ, Хятадыг хянаж байх хамгийн тохиромжтой газар юм. Тус улсын америк боловсролтой удирдагчид энэ талаарх Вашингтоны хүсэлтэд цааргалаад байхгүй бололтой.

ХОТЫН ГУДАМЖ

“Дуудах нэрийг эх, эцэг, дуурсах алдрыг өөрөө олдог” гээд нэг үг байдаг. Зөв л бичсэн байгаа даа. Эндээс аливаа хүн, цаашлаад хот балгад, улс орон өөртөө нэр өгдөггүй, хажуу хавирганыхан нь өгдөг гэсэн лут “оюун дүгнэлт” гарч байгаа юм. (Алдар хүнд хэрхэн олж авах тухай энд ярихгүй) Гудамж, талбай ч өөрцгүй. Тэнд хэн суудаг, ямар наймаа, арилжаа явдаг эсэхээс хамаараад нэрийг нь ойр хавийнх нь хүмүүс өгдөг байна. Нэвтэрхий тольд бичсэнээр Европ, Америкийн олон хотод Ломбард гэсэн нэртэй гудамж байдаг гэнэ. Энэ нэрний үүсэл бүхэл түүхийг агуулна. Уул нь Италийн Ломбарди мужаас Лондонд цагаачлан ирж, алтны дарх хийдэг байсан инжаанууд суудаг гудамжийг ийн нэрлэх болж. Сүүлдээ энэ гудамжинд алт барьцаалан зээл өгөх бизнес дэлгэрч, улмаар мөнгө хүүлэгчид суурьшсан аж. Их Британиас АНУ-д цагаачлан очигсод энэ нэрийг шинэ тив даяар тарааснаар өдгөө тус улсын олон том хотод ийм нэртэй гудамж буй болжээ.
Цагтаа манай эртний нийслэл Хархорум уран барилгын гайхамшиг байсан юм гэнэ лээ. Одоо гудамжны нэр бүү хэл хотоос тоймтой юм үлдээгүй. Байгаа нь нэг хоёрын зэрэг чулуун мэлхий л үлдээ шив. Тэгэхлээр гудамж талбайтай холбоотой өнө эртний түүх нүүдэлчин монголчуудад байхгүй. Байгуулагдаад 370 жил болж байгаа гэх нийслэл маань шав тавьсан газраасаа цөөнгүй удаа нүүж байж одоогийн бууриндаа төвхнөж. Манж нар бодлоготойгоор нүүлгэсэн гэж ч ярьдаг. Харин уул нуруу, ус мөрөнтэй холбоотой домог гэвэл бидэнд бий, бий. Хэн бугай ч бидний өмнө гишгэхгүй. Энэ бүхэн суурин иргэншил давуу, нүүдэлчнийх бүдүүлэг гэсэн үзүүлэлт биш болой.
Өдгөө бид гудамж талбайгаа ёстой өнөө дэлхийн “жишиг” гээч юмаар нэрлэж, хаягжуулахгүй бол болохоо болилоо. Сая хүнтэй хот байна даа. Нүүдэлчин гаралтай гэхээрээ л хамаа замбараагүй байж болохгүй. Гэсэн атлаа дотроо бие биенээ хот, хөдөөгөөр нь ялгаварлах аядана. Уул нь албан ёсны нэр, хаяг манай гудамж, талбайд бий л дээ. Тэгэхдээ хиймэл, оновчгүй учраас хүний чихэнд тэр бүр хоногших нь бага. Тухайлбал, Энгельсийн гудамж гэх газраар урагшаа гүүр ч гэл үү зам ч гэл үү барина гээд ярихад л чухам хаана гэдгийг нь баримжаалах хүн тун ховор. Төмөр замын модон гүүр гээд барагцаагаар ярихад сая нэг юм ойлгоно. Зүй нь тэр гудамжийг “Төмөр замын модон гүүр” гудамж гээд албан ёсоор нэрлэчихсэн байвал болох байж. Хаа хаанаа амар.
Гадна дотны хүн Улаанбаатрын газрын зураг дээрээс очих газрынхаа хаяг энэ тэрийг асуухаар ёстой хэцүү юм билээ. Мөнөөх зурган дээр нь бүх гудамж албан ёсны нэрээрээ. Нөгөөх чинь бидэнтэй адил “Урт цагаан”, “Таван шар”, “Шар дэлгүүр”, “Микр” гэж мэдэхгүй болохоор ёстой түвэгтэй. Болдог бол яг эдгээр нэрээр нь албан ёсоор нэрлээд, хотынхоо газрын зургийг гаргачихвал хичнээн таатай. Мэдээж гадныханд зориулаад гудамжны нэрээ солино гэж байж болохгүй л дээ. Гэхдээ заримдаа бидэнд ч түвэгтэй байх юм. Засвар энэ тэрээс болоод зам хаах хэрэг гардаг. Яг хаагуур хаахыг нь албан ёсны гудамжаар нь нэрлэхээр хүн мэдэхгүй. Яалт ч байхгүй өнөө 25 дугаар эмийн сангийн уулзвар, Баянбүрдийн тойрог, 100 айл, офицеруудын ордон гэх мэтээ дурдсан зарлалыг телевиз, радиогоор дамжуулж, сонинд хэвлүүлнэ. Нэгэнт хэрэглэгдэхгүй, хүний чихэнд хоногшдоггүй албан ёсны нэрсийг солиход буруудах зүйлгүй санагдах юм. Хүн болгоны мэддэг нэрээр нь тухайн гудамжийг нэрлэх нь Лондон, Парис, Нью-Йоркт түгээмэл байдгаас гадна түүх өгүүлдэг аж. 100 айлаас Баянбүрдийн тойрог хүртэлх гудамжийг албан ёсоор юу гэж нэрлэдгийг мэдэхгүй. Хар ярианд бол “амьжиргааны гудам” л гэдэг. Зах зээлд орж байх үед энэ гудамжны дагуух хашаанууд бараг бүгд машин, дугуй засварын газар болж, гуравдугаар арван жилийн ойролцоох байрны нэг давхарууд гуанз, тохиролцооны дэлгүүр болсон. Одоо ч бараг хэвээрээ. Хойшид яаж ч өөрчлөгдсөн тэр үеийн байр байдал ямар байсныг энэ гудамжны нэр сануулсаар байх болно. Албан ёсоор нэрлэгдвэл шүү дээ. “Өвгөнтийн хөндий” гэдэг гудамж заавал байх ёстой. Манай нэг байтугай үеийн гунигт түүхийг энэ нэр сануулж байх учиртай. Тоглоогүй байна.
Алдартай хүмүүсийн дурсгалыг мөнхжүүлэх зорилгоор гудамжийг нэрлэх нь түгээмэл үзэгдэл. Гэвч улстөрийн учир шалтгаан болон тухайн хотын засаг захиргааны үзэл баримтлалаас шалтгаалан иймэрхүү нэр олонтоо солигддог гэнэ.
Дэлхийн нэгдүгээр дайнд АНУ оролцоод эхэлмэгц Нью-Йоркын Брүклин дүүрэг дэх Хамбург гудамжны нэрийг даруй сольж Ерөнхийлөгч Вильсоны нэрээр нэрлэж байв. Нельсон Манделлаг дэмжин, арьс өнгөөр ялгаврлах бодлогыг эсэргүүцэгч орнууд ӨАБНУын Элчин сайдын яам байрладаг гудамжийг Манделлагийн нэрээр нэрлэж байсан гэдэг. Манайд гэхэд л сүүлийн үед бүх юм дээл, хөөмийтэй холбогдох болсон. Хятадын Элчин сайдын яам байрладаг гудамжийг “Монгол дээл” гудамж, эсвэл “Монгол хөөмий” гудамж гээд нэрлэхэд л асуудал Хятадын элчингээр дамжаад шууд дэлхийн “тавцанд” гарна даа. Хятадын Элчин хаа байдаг юм бэ гэж үү? Хөгжим бүжгийн дундын баруун талд, 64-ийн хойхно, Полийн яг ард, Их сургуулийн хоёрдугаар байрны зүүн талд, бишээ, дөрөвдүгээр байрны урд гэх мэтээр зааж өгч чадна. Тоглоомгүй бид яг ингэж зааж өгдөг. Дахиад хэлье гудамжийг хүмүүсийн хэлж сурснаар нэрлэх нь зүйтэй.
А.Дюмагийн зохиол дээр хачин жигтэй нэртэй гудамж зөндөө л гардаг. Хөрөнгөт нийгмийн нүүр царай аятай л юм боддог байсан. Үгүй юм. Юм байгаагаараа сайхан гэдэг чинь л энэ юм байна. Хуучин Их Хүрээнд байсан нэршлийг сэргээе гэсэн ч одоо нэгэнт мартагдсан, идээшихээсээ өнгөрсөн байхаа. Баруун, зүүн дамнуурчин, есөн гудамж, усны гудамж, харчуудын гудамж, Төмөрчний гудамж, өндөр хог гээд байсан л юм гэнэ лээ.
Телевизийн, Таван шарын, Урт цагааны, Төмөр замын, Их сургуулийн, Багшийн дээдийн, Хар захын, Хуучин захын гээд гудамж байвал сайхан ш дээ. Хаана байдаг, ямар бизнес буцалж байдаг нь сонсоход л ойлгомжтой байгаа биз дээ.
Сонирхуулж хэлэхэд АНУ-ын нийслэл Вашингтонд муж улсуудын нэрээр нэрлэгдсэн гудамжнууд байдаг гэнэ. Тусгаар тогтнолыг бэлгэдэж байгаа бололтой юм. Манай Улаанбаатар ч гэсэн аймгуудынхаа нэрээр гудамжаа нэрлэхэд бас л дажгүй. Гэхдээ аймгуудаа нэгтгэж магадгүй юм дуулдаад байгаа. Мөнгө хэмнэх сайхан санаа. Тэр болтол харзнах уу.