http://www.mongolnews.mn/p/7744

Гадаад Монголоор аялсан минь

(Дөрөвдүгээр хэсэг)

Бугуйл

Эрчүүд нь унагаа барьж, эмэгтэйчүүд нь гүүгээ саана. Бугуйл хэрэглэхгүй. Үзүүртээ суран гогцоотой уурга гэх 15 тохой орчим урт нарийн саваагаар унагаа барина. Дохиод л толгойд н шургуулна. “Шургуулаад авсан бол эмээл дээр сайн суух хэрэгтэй” гэж нэг малчин надад ярьсан. Зөв талаас (зүүн) нь дөхөж очих юм бол монгол морьд танихгүй хүнд хажиглаад байхгүй. Буруу зөвгүй байдаг фермийн морь шиг санаж баруун талаас нь очвол хаин аюултай.
Орчин үеийн монголчууд морийг төлбөрийн хэрэгсэл болгон ашигладаг гэнэ. Хятадаас импортоор бараа аваад төлбөрт нь адуу өгдөг юм байна. Дугуй, цай, чихэр, халуун ногоо, үзэг, цаасны хавчаар, ноосон даавуу гээд өргөн хэрэглээний ихэнх бараагаа Хятадаас авч, төлбөрийнхөө 85 хувийг адууны экспортоор барагдуулдаг.
Энэтхэг хэлбэртэй Монгол соёл
Түүх сөхөн үзвэл Монголын соёлд Энэтхэг асар их нөлөө үзүүлжээ. Энэтхэгийн гүн ухаан, соёл Төвдөөр дамжин энд ирснийг номын сан, сүм хийдээр дүүрэн ном судраас харж болно. Бурханы шашнаар дамжуулан Монгол, Энэтхэг хоёр олон зууны турш харилцаатай байжээ. Монголын Шинжлэх ухаан академийн гишүүн түүхч Бира Монголд бурханы шашин хэрхэн орж ирсэн талаар бидэнтэй ярилцсан юм. Тэрбээр “Бурханы шашин Монголд гурвантаа дэлгэрсэн. Эхнйх нь VIII-IX зуунд. Чингис хаан XIII зуунд бурханы шашны байр суурийг Монголд бэхжүүлсэн гэсэн ташаа ойлголт байдаг ч тийм биш. Манж Монголыг бүрмөсөн эзлэн авах хүртэл тийм юм байгаагүй. Манжууд Монголыг эзлэн авч ертөнцөөс тусгаарласны дараа л бурханы шашны нөлөө нэмэгдэж, сүм хийдээ босгон төрийн шашин болсон” гэсэн юм.
Тэр үед Монголд 750 сүм хийд цогцлон босч, эрчүүдийн тал хувь нь тэнд шавилан сууна. Эрэгтэй хүүхдүүд таван настайгаасаа сүм хийдэд ирж шавилдаг уламжлал тогтжээ. Сургууль, соёлыг сүм хийд орлож, зөвхөн лам нарыг бэлтгэн гаргаад зогсохгүй лам нар эмч домчийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Мал сүрэг, бэлчээрийн ихэнхийг сүм хийд өмчилж, нийгмийн баялгийг үл үйлдвэрлэх лам нарыг тэжээж байв.
Удалгүй бурханы шашин монголын нийгэмд баттай байр сууриа нэгэнт эзэлж, түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн бөө мөргөлтэй холилджээ. Дов толгод, уул, нуруу бүхэн өөрсдийн лус савдагтай болж, нэр өгөн тэднийг хүншүүлсэн байна. Ингээд зогссонгүй лус савдгийн нүүр царайг илэрхийлсэн баг хийж, цам хэмээх бүжигт наадам зохиов. Өрнөдийнхөн цамийг “шулмын бүжиг” гэж хочилдог. Цамын бүжигт сайн муу савдагууд, тэдний мөнхийн тэмцэл гардаг. Хэд хоногоор үргэлжилдэг цамын бүжигт наадмын хөтөлбөрт инээдмийн үзэгдэл байдаг байж. Гэхдээ цаад утга санаа нь маш гүн. Сайн тал нь үргэлж ялах боловч хялбар бус урт хугацааны тэмцэл ялалтад хүргэж буйг харуулдаг аж. Сайн талын баатрууд нь хүний эерэг тал болох Хөдөлмөрч чанар, Нөхөрсөг зан байх бол эсрэг дүрийн баатрууд нь Шунал, Тачаал, Хувиа хичээх, Хуурамч, Уур хилэн зэрэг болно.

Хувьсгал лам нарыг доройтуулав

1921 оны хувсгал гарах үед Монгол лам нарын орон болсон байлаа. Үйлдвэржилтийн их хувьсгал энэ орныг тойрон гарсанаар тухайн үед ажиллаж байсан ганц уурхай нь жилдээ ердөө 1500 тонн нүүрс олборлож байв. Байгаа хоёр хэвлэх үйлдвэрт нь орос, хятадууд ажиллах бөгөөд Хятадын дарлалын эсрэг боссон бослогын удирдагч Д.Сүхбаатар нэгэнд нь ажиллаж байж. Бүх баялаг сүм хийд, хятадууд, цөөн тооны язгууртнуудын гарт байв. Хувьсгал зөвхөн хятадуудын эсрэг биш феодалын ёсыг хэвээр байлгах гэсэн хятадуудын гар хөл болж байсан сүм хийдийн эсрэг чиглэжээ. Д.Сүхбаатарын Засгийн газар сүм хийдийн эсрэг хүч хэрэглээгүй ч нэлээд хатуу бодлого хэрэгжүүлжээ.
Лам болох гэж байгаа хүүхэд эхлээд бага боловсрол олж авах ёстой гэсэн хууль баталсан байна. Олон жил мөрдөгдсөн энэ хууль хүүхдээ лам болгох гэсэн олон хүний хорхойг дарж өгчээ. Айлын хоёр дахь хүү заавал лам болдог байсан уламжлал энэ хуулийн үр дүнд үгүй болжээ.
Засгийн газар, сүм хийдийн хоорондох зөрчил 1930-аад оны сүүл 1940 өөд оны эхээр хурцдаж, бослого гарсан төдийгүй Японы армиас тусламж авах гэсэн оролдлого хийжээ. Зарим лам нарыг цаазалсан ч сүм хийд улс төрийн шинж чанартай үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ. Манай хэлмэрч И.Очирбал ингэж ярьсан “Сургуульд явахыг хүсвэл лам нар эсэргүүцнэ, эмч болмоор байна гэвэл мөн л эсэргүүцнэ. Тэд хүмүүст эм тариа, радио шулмын зохиосон өлзии бус зүйл хэмээн ухуулдаг байсан. Эмэгтэй хүн эрчүүдтэй адил тэгш эрхтэй байх нь нүгэл, тийм эмээс шулам өшөө авдаг гэх мэтээр сурталчилдаг байсан” гэсэн.
Улаанбаатар хотод 1961 он гэхэд ердөө хоёрхон сүм ажиллаж байсны нэг нь Гандан Тэгчилэн. Бид Гандангаар очиж, хоёр ч дуганаар нь орсон. Арц хүж үнэртэй, завилан суусан лам нар ном уншиж, Төвдийн хэнгэрг цан дуугарч, бүрээ бишгүүр хангинана. Эврээр урласан 12 тохой бүрээ газрын гүнээс дуугарч байгаа мэт сонсогдоно. Бүх ёслол нь төвдийнхтэй адил санагдсан.
Монголчууд гадаад ертөнцийг сонирхдог нь энд хүртэл мэдрэгдэж байсан. Гандан лээр болсон зоог дээр биднээс олон зүйлийг асуусан.
АНУ-д бурханы шашин дэлгэрсэн үү?, Яагаад Монгол НҮБ-д элсэхийг АНУ эсэргүүцээд байна вэ?, Яагаад АНУ Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрдөггүй юм бэ?, Яагаад манай хоёр орон багш, оюутан солилцох хөтөлбөр хэрэгжүүлдэггүй юм бэ? гэх мэт. Хамба лам “Улс орноо гадаад ертөнцөд таниулах нь энэ түүхэн үед бидэнд зайлшгүй хэрэгтэй байгаа юм” хэмээн айлдсан.
Өдгөө Монголын лам нар улс төрийн явуулгаас бүрэн татгалзаж, зөвхөн шашин номынхоо мөрийг хөөх болжээ. Байдалдаа сэтгэл хангалуун байгаа Гандангийн лам нарыг хараад миний сэтгэл их хөдөлсөн. Дүрэм журам нь эрт цагийнхаараа байсан. Хүний мөн чанар ч алга болсонгүй. Зовлон бэрхшээл тохиолдсон ч туйлбартай, чигч хүн саруул ухаанаа алддаггүй. Цаг үргэлжид ийм байсан.

Бадарчин
Ламын шашны зарим нэг нөлөө одоо ч байна. Үүний нэг жишээ нь өдийг хүртэл яригдсаар байгаа Бадарчингийн явган яриа. Хэрмэл лам нарын тухай хууч яриа, үлгэр домог бишгүй байдаг. Арабын хэрмэл баатруудын үлгэрийг зарим талаар санагдуулна. Тэдний нэгийг одоо энд хэлье.
Хэрмэл бадарчин нэлээд харамч айлд хоног таарч. Чанасан махнаас хүмүүст хувь өгөх үед бадарчин ч аягаа гэрийн эзэгтэйд барьж. Хоол идэх зуур гэрийн эзэн бадарчингаас “Явсан газраар газрын гарц, малын тарга хүч ямар байна даа” хэмээн асуухад, бадарчин хариулж гэнэ, “За даа янз бүр л байна. Зарим газар таны урдуурх шиг тарган сайхан. Зарим газар миний урдуурх шиг ядрангуй л байна” гэсэн юм гэнэ лээ. Олны ухаарал, цэцэн билэг, авууштай зөвлөгөөг хэрмэл бадарчингууд тарааж, тээж явсаар өнөөгийн Монголд авчирчээ.
Зөвлөлт маягийн зохион байгуулалтаар феодалын Монголыг өөрчилжээ. Тэртээ 1920-иод оноос эхэлсэн хөтөлбөр үндсэн өөрчлөлтүүдийг сүүлчийн 15 жилд хийсэн байна. Машин, техникийн эрин ирсэнийг монголчууд мэдэрч байна.
Манай тойрогтой адил засаг захиргааны нэгж болох сум бүр дөрвөн жилийн сургууль, мужтай зүйрлэж болох аймгийн төвүүд долоон жилийн сургуультай болсон юм байна. 1960-1965 онд хэрэгжүүлэх таван жилийн төлөвлөгөөний дагуу сум бүрийг долоон жилийн сургуультай болгохоор төлөвлөжээ. Миний дуулсанаар 1000 хүнд нэг эмч ногдож, сум бүрт эмнэлгийн анхны тусламж үзүүлэх төв заримд нь бүр эмнэлэг байгуулагдсан гэнэ. Аймгын төвүүд бол бүгд эмнэлэгтэй. Эмнэлгийн бүх төрлийн үйлчилгээ үнэгүйгээс гадна яаралтай тусламжийн үед эмч сувилагчдыг жижиг онгоцоор хэрэгцээтэй газар нь хүргэдэг аж.

Байгалийн нисэх буудал

(Гуравдугаар бүлэг)


Ширүүн бороо говьд долоо, наймдугаар сард л ордог юм байна. Энэ үед жалга судаг усаар дүүрдэг. Жилийн бусад үед хур тунадас бага орлог тул жиип машинаар бараг дуртай зүг рүүгээ явж болно. Ерөнхийдөө талархаг газар учир жижиг онгоц тусгайлсан зурвасгүйгээр хөөрч, бууж болдог гэнэ.
Говьд галт уул олноороо байсныг нотлох ул мөр элбэг.
Говь нутаг байнга хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ. Намхан толгод нь хэзээ нэгэн цагт шовх оройтой, өндөр хадархаг уул байсан ч байж магадгүй.
Бидний явсан газраар хортой могой, мэрэгч амьтад маш их байсан. Бүр харх хүртэл харагдсан. Нам газартаа зээр тун элбэг. Бид хэр зэрэг давхидагийг нь үзэх гэж заримыг нь машинаараа элдэж үзсэн. Тоосонд нь булуулаад хоцрох юм билээ. Бөхөнгийн мөр их байсан ч бараа нь харагдаагүй. Жижиг шувуудаас эхлээд аварга том хар тас говьд бий. Говь бол хавтгай, хулан, тахийн эх орон. Бидний хэмжүүрээр пони морь гэж болох монгол мориноо арай бага биетэй зэрлэг адууг тахь гэнэ. Хулан буюу зэрлэг илжиг нь бидний мэдэх лууснаас багавтар биетэй. Туурай нь адууныхаас арай цомбогор.
Бид Улаанбаатараас баруун хойшоо 100 орчим км зайтай байх адуу үржүүлгийн газар очсон. Бие хааны хувьд америк азаргатай адил том азаргануудыг монгол адуутай эрлийзжүүлдэг газар. Монгол адууг арай өндөр болгох учиртай аж. Хулан, тахь нутгийн адуун сүрэгтээ эвцэлдсэн тохиолдол ч байдаг гэсэн.

Говийн гэрэл

Говийн жин үдийн наран даанч өршөөлгүй. Зуны урт өдрүүд нь нозоором халуун. Гэхдээ цэлмэг сайхан өдөр үд өнгөрөөд говьд л үзэж болох байгалийн чамин үзэгдлийг харж болно. Харин миний анх үзсэн тэргэл сартай тэр нэгэн шөнийн үзэгдлийг дахиж хараагүй.
Нар ташиж сүүдэр уртсах тусам говийн амьдрал оргилж эхэлнэ. Таван минут тутам өөрчлөгдөнө. Цөлийн нууцлаг шидэт хуулийн дагуу тод харагдаж байсан юмс бүрэлзэн далд орох шиг болж, байгаа үгүй нь мэдэгдэхгүй байсан зүйлс тодрон харагдана.
Нэг орой шингэх нарны туяа, хөөрч буй нарны гэрэлтэй сүлэлдэх мэт болж хэсэг зуур говь тэр чигээрээ хүрэн улаан туяанд умбах мэт болсон. Хоёр бөхтэй тэмээ нь улам, улам томорч, харин унасан хүн нь жижигрээд байх шиг санагдаж билээ тэрхэн үед.

Гэр бол говьд, тал нутагт тавьсан цагаан цэг

Тэр шөнө ойролцоо байсан айлынхан бидгийг урьсан юм. Монгол гэр бол яг л алимтай бялуу шиг хэлбэртэй. Чингис хаан XIII зуунд эзэнт гүрнээ байгуулж байх үед ч гэр ийм л хэлбэртэй байж. Гэрийг бүрдүүлдэг гол цөм болох модон хэсгүүд нь огт өөрчлөгдөөгүй өдий хүрчээ. Гэрийн орой хагас бөмбөлгөн хэлбэртэй. Задгай гал түлэх үед утааг нь гаргах зориулалттай дугүй нүх оройд нь байна. Одоо бол айлууд нь нарийн яндантай, жижиг зуух тавьдаг болсон. Хоолоо зуухны амсарт тааруулсан бөмбөгөр ёроолтой дугуй тогоонд хийнэ.
Гэрийн диаметр нь 20-30 тохой орчим, модоор хийсэн намхан хана нь дөрвөн тохойгоос илүүгүй өндөртэй. Ханын бүтэц нь амьтан хашдаг эвхдэг торныхтой төстэй. Хананд бэхэлж тогтоодог урт моднууд (унь) гурван тохой орчим голчтой голын цагаригийн хоногт орон бэхлэгдэнэ. Яг л борооны шүхэрний доторх төмөр савх шиг. Ингээд гэрийн гол мод боссоны дараа унин дээгүүр эсгийгээр бүтээж, нарны гэрэлээс, цас борооноос хамгаалах бөгөөд басхүү гэрийг дулаан байлгах үүрэгтэй.
Өнгө өнгөөр будаж эрээлсэн, гараар хийсэн гэрийн модыг Улаанбаатарт зардаг юм байна. Гэрийг хучсан эсгий туурга нь дулаан барихаас гадна зундаа сэрүүн агаарыг хадгалж чаддаг аж. Эсгий туурган дээгүүр цагаан ёрог даавуу нөмөргөдөг. Гэрийн хаалга гурван тохой орчим өндөр бөгөөд хийцийн хувьд янз бүр. Хаалгыг нь хааж, өрхийг нь татсан гэр цэмцгэр, ая тухтай, салхи савраас найдвартай хамгаална. Байшингаас дутах юм байхгүй.
Зундаа ширдэг гэх зузаан ноосон дэвсгэр тавих бол намар орой малчид нэг инч (2.5 см) орчим зузаантай модон шал тавина. Модон шалтай, эсгийгээр дулаалсан гэр өвлийн жавар, салхинд ажирахгүй.
Мэдээж гэрт гүйдлийн ус байхгүй. Биеэ засах газар нь түр зуурынх. Малчид хэрэгцээний усаа худгаас залгуулна. Тусгаар тогтнолоо олсон 1921 оноос хойш өрөмдмөл худаг маш олныг гаргажээ. Гэрт Хятадаас авчирсан эсвэл гараараа хийсэн авдар нэг хоёрын зэрэг байхаас гадна сандалууд нь өвдөгнөөс өндөргүй. Айлуудын ихэнх нь хүлээн авагчтай. Ховд сутын айлууд цахилгаан гэрэлтэй байсан.

Малчид Оросын сансрын нисгэгчидэд хайртай
Оросын сансрын нисгэгч Гагарин, Титовын зурагнууд айл болгонд харагдана. Гэр бүлийн гишүүдийнхээс гадна Монголын жанжингуудын зураг өлгөөтэй үзэгдэнэ. Гэвч бидний зочилсон айлуудад Лениний зураг онцгой хүндэтгэл хүлээж, хойморт заларсан байсан даа. Яагаад ингэж онцолдогийг нь би асуухад, нэгэн малчин ард “Ленин бидэнд их ойр санагддаг юм. Тэр эх талаасаа монгол цустай” гэж бахархалтайгаар хариулсан. “Оросыг сайн маажвал татар л гарна” гэсэн азийн зүйр үг тэгэхэд миний санаанд орж билээ.
Ямааны арьсаар хийсэн борви эсвэл томхон модон торх айлуудын хатавчинд голдуу харагдана. Гүүний сүүг энэ саванд эсгэдэг юм байна. Айраг гэх энэ ундаа монголчуудын хувьд онцгой эд. Оросууд кумис гэх юм билээ. Гэр зөвхөн хөдөөд биш хотод ч бий. Улаанбаатарын захад байх гурилын үйлдвэрийн ажилчид голдуу гэрт суудаг. Гэхдээ хотод байх энэхүү гэр суурин ядуусын хороололын төрхийг бий болгож байх шиг сангадсан шүү. Хөдөө дэх гэр бол үзэмжтэй, цэвэр сайхнаас гадна, механикжиж байгаа энэ нийгэмд байхгүй болж байгаа уламжлалт соёл, зочломтгой зангаа хадгалан үлджээ.
Хөдөө нэг хот айлын гадаа очиход аль нэг айл биднийг гэртээ урин оруулж дайлж цайлж байсан. Удалгүй хөрш айл нь бас биднийг урина даа. Энэ бол зүгээр ч нэг ёс төдий урилга биш. Тэд үүндээ их нухацтай хандана. Айлд орж, гарахдаа хэлдэг тогтсон үг, хийдэг ёс гэж байдаг.
Айлчин хүн түрүүлж мэндэлнэ. Эхлээд гэрийнхэний мэнд усыг мэднэ, дараа нь мал сүрэг бүрэн бүтэн, тарган тавтай байгаа эсэхийг лавлана, эцэст нутаг орны байдал, өвс ногооны гарц асуудаг ёстой. Харин ямар ч муу зүйл болж байсан, өвчин хүрсэн, мал цариггүй, өвс ногоо муу гантай, зудтай байсан ч билэг дэмбэрэл бодон сайн сайхан үгээр зочинд хариу хэлдэг уламжлалт соёл байдаг аж.
Эдгээр нь протоколын шинжтэй асуулт юм билээ. Үүний жинхэнэ яриа хөөрөөндөө орж, гэрийн эзэгтэй цай эёвэл айраг барина. Айргыг хятад шаазанд юм уу модон тагшинд хийж барьдаг. Үе үеийн монголчуудын ундаа. Марко Поло айргыг сайн чанрын, сайхан амттай цагаан дарс гэсэн байдаг. Гэхдээ эхнэр Мерседесийн маань айрганд өгсөн тодорхойлолт надад илүү сайхан санагдсан. Тэрбээр айргыг “Оргилуун дарстай хольсон, цөцгийн тостой сүү” гэж нэрлэсэн. Ганц хул айраг уух гэрийн эзэнд хангалттай санагдахгүй. Айлчин найрсаг сайхан байгаагаа илэрхийлэн дор хаяж хоёр, гурван хул түүнээс илүү уух ёстой болдог. Нэг айлаас нөгөө рүү орох тусам айрагны чанар чангарч, нөлөө нь мэдрэгдэж эхэлнэ, нарны үйлчлэлээс эсвэл гэрийн эзэгтэйн ур чадвараас ч шалтгаалдаг байж болох юм. Харин манай Динг Конгерийн дүгнэлтээр бол зарим гүү бусдаасаа илүү “хүчтэй” байдгаас энэ бүхэн болдог гэнэ. Сайн айраг эсгэхийн тулд эхний хоёр өдөр зогсолтгүй бүлдэг аж.
Айрагны дараа зочдод ингэний сүүгээр хийсэн хоормог барьдаг. Ёстой шимтэй ундаа. Зарим газар ямаа, хонины тарагаар ч дайлдаг. Игэний бүлээн сүү ходоодонд шидтэй юм шиг нөлөөлнө. Монголоор аялан явахдаа зарим үед дээр дурдсан бүх ундаагаар нэг дор дайлуулсан ч бий.
Биднийг очсон газар бүрд хурууд гэх хатаасан аарцаар дайлж байв. чулуу шиг хатуурсан, саарал өнгөтэй идээ. Марко Пологийн бичсэнээр бол эртний дайчид ганзагалж явдаг хуруудаа, усанд дэвтээн өглөөний цайндаа иддэг байсан гэх.
Говийн нэгэн айлд очтол оройн хоолон дээр хониний чанасан толгой миний өмнө тавьсан, хажууд нь хутгатай. Протоколын дагуу хүндэлж байгаагаа үзүүлэхийн тулд эрүүнээс нь чихийг нь хүртэл хурц хутгаар зүсээд эрүүг нь заах ёстой байдаг. Тэгээд өөртөө нэг хэрчим огтолж аваад дараа нь бусдад хувь хүртээх учиртай. Араас нь хонины бүтэн ууц ирсэн. Мөн л хүндэтгэл үзүүлэн хөндөөд, гэрт байгаа хүмүүст нэг нэг хэрчим өгөх ёстой. Айраг бол тэрүүгээр тойроо л яваад байгаа. Энэ бүгдийн дараа харин бүгдээрээ чөлөөтэй идэж, ууна даа.
Гэрийн эзний хүү өөрийн хийсэн морин хуураар хүмүүсийн сэтгэлийн утсыг хөндөж, нулимс бөмбөрүүлсэн уянгалаг, тансаг аялгуу тоглосон. Тэр аялгуу үнэхээр сэтгэлийн гүнд хүрч, ямар нэг нууцлаг мэдэрхүй төрүүлж байсан.
Хоргодох газаргүй нүцгэн талд туйлдаж, ядарч цөхөрсөн хүн, мал, хайр энэрэлгүй оволзох тал нутгын хүчит салхи-хүлэг мориндоо үнэнхүү хайртай монголчууд- шандаст хүлэг нь л үхэх сэхэхийг шийднэ. Надад ийм мэдрэмж төрсөн.
Монгол морьд понигоос нэг их томгүй гэдгийг би түрүүн хэлсэн. Жижиг цомбон туурайтай болохоор барагтай бол тахалдаггүй, дэл сүүл их өтгөн. Сүүлийг нь хайчилдаггүй юм билээ.

Морин дэл дээрх монгол хүүхдүүд

Бүр эрт цагаас монголчууд адуу, үхэр, тэмээ, хонио тамгалж, залгай газар хотлуулдаг байсан нь хэвээрээ. Одоо ч гэсэн малаа хашдаггүй. Зарим малчид зөвхөн хонь, ямаагаа сараанд оруулдаг. Гэхдээ зөвхөн шөнө.
Монголчууд таван настайгаасаа эхлэн морь унана. Сайн ч унана. Мерседес дээл байхгүй мөртлөө боломж таарах бүрд морь унаж байсан. Монгол эмэгтэйчүүд эрчүүдтэйгээ адилхан байнга морь унана. Мерседесийн хувьд хувцас нь морь унахад тохиромж муутай байсан л даа. Тэгсэн атлаа тал нутгаар давхих дуртай. Араас нь заавал нэг хүн дагаж явахгүй бол болохгүй байсан нь бага зэрэг төвөг учруулж байсан. Монгол мориор жороолох тун сайхан. Чухам ингэхэд л зориулагдсан мэт. Манай морьдтой огт адилгүй.
Албаны нэг хүн “Чингисийн үед нэг цэрэг хориос дээш адуутай байсан” гэж хэлсэн. Ямар учиртайг нь асуухад “Монголчууд нэг морийг хоёроос илүү хоног унадаггүй. Хоёр хоног унаад арав гаруй хоног амраадаг” гэж тайлбарласан. Шандаслаг монгол морьд хоол ундгүй удаан явж чадахаас гадна тамир сайтай, тэдэнд тусгай тэжээл өгөх хэрэггүй байдаг. Монгол моринд тусгайд нь нэр өгдөг ёс байхгүй. Мориндоо хайргүйдээ ингэдэг юм биш. Марко Пологийн гэрчилж байгаагаар адуу хулгайлсан хүнд алах ял заадаг байсан аж. Үүгээр манай саяхны гэж хэлж болох зэрлэг өрнөдтэй төстэй.
Монголын баруун хязгаарт суудаг үндэсний цөөнх казакууд л адууны мах иддэг. Адууны мах идэх тухай бодол монголчуудын толгойд ч орохгүй. (Энд У.Дуглас ташаарсан бололтой. Орч)
Өнөөгийн монголчууд морио унан хонь малдаа явж, охид хөвгүүд нь сургуульдаа мориор ирж, очдог. Морийг анд явах, хол замдаа гарахдаа л эмээллэдэг. Ер нь бол айраг эсгэх гэж л адуугаа өсгөдөг.

Гадаад Монголоор аялсан минь

(Хоёрдугаар хэсэг)
Улаанбаатарын дуу бүжгийн чуулгын дуучин залуу дайсанд баригдан, эзнээсээ хагацсан хоёр цагаан морины тухай дуу дуулж өгсөн. Харийн хүний эрхшээлд орсон хүлгүүд ус нутагтаа харихаар хол зам гатлан гүйж, нэг нь л зорьсондоо хүрдэг тухай их гунигтай дуу.
Монгол бас ардын богино дуу гэж бий. Ихэвчлэн шог хошин эсвэл хайр дурлал, мөрөөдлийн тухай дуулдаг, уртын дууг бодвол арай түргэн хэмнэлтэй. Богино дууг морин хуураас гадна шудрага гэх банжотай төстэй урт хүзүүтэй, гурван чавхдаст хөгжим, эсвэл хуучир гэх чавхдаст хөгжимтэй дуулна. Бидэнд зориулсан Монголын ардын, дуу бүжгийн чуулгын тоглолт “Намсан гуай” гэх хошин дуугаар өндөрлөсөн. Намайг Монголд айлчлахыг урьсан хүн бол Монголын Хуульчдын нийгэмлэгийн хүндэт гишүүн С.Чойжамц гуай байлаа.
АНУ Монголтой албан ёсны харилцаа байхгүй учраас урилга маань Дээд шүүх хоорондын байх боломжгүй байсан тул Хуульчдын нийгэмлэг надад хаяглан илгээсэн юм. Гэхдээ хөдөө нутгаар аялж явахдаа С.Чойжамц, И.Очирбал бид нар албан бус энгийн нөхөрсөг харилцаатай байсан.

Хятад тусламжаа ажиллах хүчний хэлбэрээр илгээдэг

Говь руу машинаар хийсэн аялал их урт болсон доо. Хагарсан дугуйгаа хэд хэд сольсоор оройн 22.00 цагийн орчим сэрүү татчихаад байхад Өвөрхангай аймгийн төв Арвайхээр дэх хоёр давхар тохилог буудалд буусан.
Маргааш өглөө нь ажлын хөх хувцас өмссөн хятад барилгачид өглөөний дасгалаа хийж байхыг цонхоор харсан даа. Дунд сургуулийн сагсан бөмбөгийн талбай болон өөр бусад барилгын ажил хийхээр 60 орчим хятал ажилчин ирээд байгаа нь тэр гэнэ. Хятадын гадаад орнуудад үзүүлэх тусламжийн хөтөлбөрийн хүрээнд 20.000 хятад ажилчин Монголд илгээсний нэг хэсэг нь тэрхүү барилгачид гэж надад тайлбарласан. Тэд Монгол ажилчдын жишгээр цалинжиж, хоолоо өөрсдөө хийдэг агаад ихэнх нь 20 гаруй насны залуучууд. Зарим нь гэрлэчихсэн, гэр бүлийнхээ хамт суудаг юм байна.
Арвай хээрийн тал, түүнээс цааших нутаг өвс ургамал ихтэй ч ерөнхий байдлын хувьд Юта мужийн хойд, Айдахогийн өмнөд хэсэгтэй төстэй. Дээгүүр нь бүргэд, шонхор элин халих сахлаг өвстэй энэ талд хааш хаашаа 15 бээрийн газарт нүдэнд торох юм байхгүй. Тэртээ баруун өмнө зүгт Бага Богд, Гурван Богдын уулс бяцхан толгод мэт сүүмэлзэнэ. Үхрээс гадна монгол үхэр, сарлагийн эхний үеийн эрлийз ашиг шимээрээ “эх, эцгээсээ” илүү, арвин их сүүтэй хайнаг их тааралдана. Хангай газартаа адуу, хонь олонтой бол, хойд нутаг сарлагаар, өмнийн говь тэмээ, ямаанаар баян аж.

Үнэн сэтгэлийн зөвлөлгөө

Их говь дахь бидний очих газар бол тэмээний үржлийн станц байсан юм. Говийн зах руу орохоос өмнө Ховд суманд бид буудалласан. Орон нутгийн албаны хүн биднийг хоноод явахыг гуйгаад “Тийшээгээ зам хэцүү, донсолгоо ихтэй” хэмээн зөвлөсөн.
Бид санаа тавьсанд нь талархалаа илэрхийлээд, хэцүү замаар явж сурсан улс гэдгээ хэлээд хөдөлсөн. Гэвч удалгүй түүний үгэнд орсон нь дээр байж гэдгийг ойлгосон доо. “Зам хэцүү” гэсэн үг нь нэг ёсондоо тийшээ “Зам байхгүй” гэсэн утгатай байж. Олон цаг элсэн дундуур сэгсчүүлсний эцэст төөрсөн гэдгээ нэг юм ухаарцгаав. Албаны хүн хий боловсон зан гаргалгүй “Та нар үржлийн станцыг олоод очиж чадахгүй” гээд түс тас хэлж чадсан бол болох байж гэдгийг бид төөрсөн хойноо ойлгосон.
Аян замын эхлэл ер бусын байсан. Таван бээр орчим яваад бид хангай говийг заагласан ууланд хүрч очсон. Хадан хясаан дундуур гарсан нарийн жимээр явахдаа би Динд “Ерөөсөө хамгийн аюулгүй нь уулын зам юм байна” хэмээн хэлж байв. Үнэндээ бол бид төөрсөндөө нэг их санаа зоволгүй зураг авсан шигээ явж байгаад налуу хэсгээр нь хавцлыг даван говь руу орсон юм.
Миний сэтгэлийг соронз мэт татаж байсан тэрхүү өргөн уудам, нууцлаг газрын шороон дээр би зогсож байлаа. Говийн наран далд орж амжаагүй байхад шахам тэргэл саран зүүнтээгээс хөөрч байв. Говийн тэргэл саран ягаавтар өнгөтэй. Нууцлаг говийн үзүүлсэн олон гайхамшгийн дотроос хамгийн сайхан, бас сэтгэлд хадагдан үлдсэн нь энэ агшин байлаа, миний хувьд.
Дахиад зургаан цаг өнгөрсөн ч бид үржлийн станцыг олоогүй л байв. Ингээд “тагнуул”-ын хэсгээ түрүүлэн илгээчихээд, Очирбал бид хоёр сондуул сандайлаад хүлээж суув. Салхи хүчтэй үлээж байсан тул нөмөр газар олж аваад гал түлэхээр боллоо.
Очирбал “Тэмээний хомоол олдвол галтай боллоо л гэсэн үг” гэж хэлэв. Хомоол олох шиг амархан юм баймааргүй сэн. Гэвч сарны гэрэлд олддоггүй юм билээ. Хайж хайж олоогүй тул эцэст нь гал түлэх санаагаа орхиод тэнгэр харж хэвтэхээс өөр мэхгүй болсон доо.
Долоон бурхан (Big Dipper) од бараг нүүрэн дээр унжиж, Алтан гадас (Pole star) ойрхон гялалзана.
Очирбал “Big Dipper” гэнээ? Бид үүнийг “Долоон бурхан” гэдэг” гэж хэлээд. Домгийг нь ярьж өгсөн.
“North Star”-ыг юу гэдэг вэ хэмээн асуухад.
“Алтан гадас” (Golden Nail) гэж хэлж өгөөд “Морь аргамждаг гадастай адил утгатай. “Америкчууд “hitching post” гэдэг бил үү” хэмээн асуусан.
Бид хоёрыг ярьж байхад 100 метрийн зайтай байсан бут хөдөлж, чимээ гарсанд,
“Алмас явж байна даа” гээд Очирбал инээд алдсан.
“Тэр чинь хэн юм бэ?”
“Тэр үү. Говийн шоумэн” гэж хариулдаг юм.
Түүнээс хэлснээс үзэхэд алмас нь Хималайн нурууны “шоумэнтэй” төстэй, хүнээс арай багавтар үс ноос болсон амьтан байдаг бололтой.
Очирбал “Хүмүүс зөндөө харсан ч барьсан удаа нэг ч байхгүй” гэж ярив.
Ярианы сэдэв удалгүй өөрчлөгдөж Чингис хаан түүний хөвгүүд, дүү нарын байгуулсан Бээжингээс Дунай мөрөн хүртэлх эзэнт гүрний тухай болов. “ХIII зуунаас хойш бид өгсөж уруудсаар 1691 онд Манжид эзлэгдсэн. Хоёр зуу гаруй жил дэлхийгээс тусгаарлагдан, шинжлэх ухаан, технологи, анагаах, дэвштл хөгжилөөс хол хаягдсан” гэж Очирбал ярив.
Манжийн хууль цааз нэн хатуу байснаас монголчуудын ихэнх нь боол болон хувирч, эртний эзэнт улс руу гаднын нөлөө оруулахаас сэргийлэн хил, хязгаарыг хаасан байна.
Очирбалын ярьж байгаагаар Хятадын засаг Монголыг туйлын харгисаар засаглаж, есөн эрүү гэх харгис аргаар шүүдэг байж. Тэрхүү ярганы зэвсгүүд нь Улаанбаатарын музейд байхыг бид үзсэн бөгөөд зургыг нь авах гэж оролдсон зөвшөөрөл өгөөгүй. “Түүхийн энэ зурвас үеийг монголчууд бид мартахыг хүсдэг” гэж музейн тайлбарлагч хэлж байсан юм.
Өршөөл үзүүлдэг байсан эсэх тухай асуухад, Очирбал “Хэрэв есөн эрүүг даваад гарч чадвал дархлагдана, халдашгүй болно” гэсэн.
- Юунаас тэр вэ?
- Лус савдаг тэр хүний талд орж байгаа юм гэж Очирбал инээд алдаад, ингэж тайлбарласан, “Есөн эрүү давсан сайн эр сүр хүчин төгөлдөр эрүүгийн хэрэгтэн болоод дураараа дээрэмдэж, хулгайлж, хүчирхийлж болно. Ямар ч саад байхгүй”
Тэргэл сартай тэр шөнө бид хоёр их говиор алхан, Очирбат надад Хятадаас салан тусгаарласан Тусгаар тогтнолын өдөр болох 1921 оны тухай тайлбарлан өгч, би хариуд нь Долдугаар сарын 4-ний тухай ярьж өгсөн (Америкийн Тусгаар тогтнолын өдөр. Орч)
Алсад жийпний гэрэл гялалзан “тагнуул” ангийнхан ирснээр бидний яриа өндөрлөсөн юм. Бид халуун шөл ууж, сайхан амарна хэмээн горьдож байсан ч талаар болсон. Манайхан муу мэдээтэй. Өнөө үржлийн станц олдсон ч аль хэдийн ажиллахаа больсон төдийгүй үүнээс цааш явбал шатахуун авах газар ч байхгүй гэнэ. Сонголт байсангүй. Өглөө буцаад хөдөлсөндөө. Дөрвөн цаг орчим яваад түрүүн хажуугаар нь гараад явсан гэрт очин амарч, хэдэн цаг нүдний хор гаргаад цааш явсан. Ялгаатай нь ирэхдээ шөнөөр явсан бол буцахдаа өдрөөр.
Гадаад Монголд хамаарах говийн бүс үлэмж том буюу 175.000 бээр нутгыг эзлэн оршино. Техасаас хоёр дахин том гэсэн үг. Говийн бүсэд гурван аймаг байдаг.
Монголчууд тийм говь, ийм говь гэж яг оноож ярихгүй. Гэхдээ говь гэдэг үг нь өөрөө хатуу хэцүү, саарал шороон хөрс нь энд тэнд ургасан тачир ургамалтай гэсэн утга илэрхийлэх ажгуу. Их говийн зүүн үзүүр элсэн манхан ихтэй, элс шороо нь зарим хавар Улаанбаатарт туугдан ирэх нь ч байдаг байна. Сайншандаас урагш орших өмнийн говь орчимд Монголын өнөөгийн хэрэгцээг бүрэн хангах газрын тосыг боловсруулдаг.
Бидний очсон баруун говь элсэн манхан багатай, байсан ч нарийхан хэдхэн бээр үргэлжлэх урттай. Харин өвс ургамалын гарц нь арай илүү, худаг олонтой, тэмээ идээшлэхэд тохиромжтой бутлаг ургамалтай нутаг. Ургамлын хувьд их хатуу модлог ч тэмээ, ямаа өсгөхөд тохирромжтой газар юм байна.

Говийн шугуй

Говьд гурван төрлийн мод ургадагийн нэг нь заг. Мушгирсан цагаавтар мод. Найман тохойгоос өндөр байх нь ховор. Тоорой мод нь америкт ургадаг царстай төстэй, нөгөөх нь түүнээс арай намхан бутархаг, бургастай адил модыг сондуул гэнэ. (Хармаг жимсний бут). Хавартаа ягаан цэцэг дэлгэрдэг энэ модыг эхнэр маань говийн цэцэг хэмээн нэрлэсэн. Эдгээр модод говийн өнгөтэй уусаад, өвөрмөц зохицол үүсгэнэ.
Тал нутагт бол мод гэх юм байхгүй тул цорын ганц түлш нь аргал, хомоол. Эмэгтэйчүүд нь модоор матаж хийсэн араг үүрэн аргалаа түүнэ. Цэцэрлэгт навч цуглуулахад хэрэглэдэг тармууртай адилхан боловч богино иштэй савраар аргалаа түүнэ. Эвлэгхэн хөдөлгөөнөөр аргалаа савардан нуруундаа үүрсэн араг руу мөрөө давуулан сурмаг чулуудна. Аргалын хөх дөлтэй гал жигтэйхэн илчтэй тул гэрт түлэхэд туйлын тохиромжтой. Тал нутгийн эзэд болох малчин ардуудын өмч хөрөнгө нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ болой. Дангаараа ажиллаж, амьларч байгаа айл өрх алга. Бүх айл нэгдлийн гишүүн болсон ч чувийн өмч байсаар байгаа гэнэ. Нутгийн хойд хэсэг буюу хангайд нэг өрхийн амины мал 50 хүртэл толгой байж болох бөгөөд ашиг шимээс нь татвар авдаггүй юм байна. Говь, тал хээрт амьдардаг малчин айл 70 хүртэл амины малтай байхыг зөвшөөрчээ.
Айлууд зун, намартаа бэлчээр хөөн хангайд очоод өвөлдөө буцан нүүдэг байхад баруун говийнхон жил тойрон говьдоо л байдаг аж. 145 өрхөөс бүрддэг бригад нь хамтралын нэг нэгж бөгөөд 3000 тэмээ, 90.000 хонь, 40 адуу малладаг бөгөөд малаа зургаан шанд, хоёр голоос усалдаг ч хүрэлцээ муутай тул саяхан 120 худаг гаргажээ.
Говьд суурьшаад цөөнгүй жил болж байгаа гэх ногтон сахалтай, нар салхинд борлосон Жаргал хэмээх малчин залуу “Говьд ус их бий. Хоёр, гурван метр ухаад л гарна. Заримдаа долоо метр ухах нь ч бий. Шүд хага ташсан цэнгэг ус гардаг юм” гэж ярив. Ярьж байхдаа түүний царай гэрэлтэй байсан.
Худаг өрөмдөж байгаа унгар инженерүүд говьд устай газар олж, худаг гаргах хэцүү гэцгээж байх юм. Арван удаа 500 метр хүртэл өрөмдөхөд ес нь амжилтгүй болдог гэж тэд хэлж байв. Жаргалын бригадын нутгийн нэг хэсэг нь говьд хамаардаг, зундаа бэлчээр хөөн Гурван Сайхан ууланд очоод өвөлдөө далайн төвшнөөс 3000 тохой өндөр говьдоо ирдэг аж.

Андууд

Индианаполиcийн нисэх буудал хүрээд албаны ажил дуусч байгаа юм. Тэндээс Атлантагаар дамжаад Вашингтоны “Рональд Рейган”-ы нэрэмжит нисэх буудалд буулаа даа. Найз нарын маань аль нэг нь тосох учиртай юм. Утасны номерууд нь хармаанд байж байгаа. Буугаад эргүүтээд явж байсан араас нэг хүн тэврээд авсан, Пүүжээ. Уулзаагүй удсан андууд яадаг билээ тийм л юм болсон доо, бид хоёр. Гэхдээ хүүхнүүд шиг уйлалдаж бариагүй ээ. Нөгөө хоёр ажилтай болохоор Пүүжээ намайг тосох ажилд томилогдсон гэнэ. Тэндхийн яриагаар бол “off” гээч юмтай гэнэ. Ажилгүй өдрөө ингэж хэлдэг юм билээ.
Андууд хуралдаад намайг Ивээлийнд байлгахаар болж. Пүүжээ, -Чи Баатараа бид хоёртой байвал шал дэмии “зообийрохын” нэмэр. Ивээлийнд буусан нь дээр гэж байхын. Уг нь эндээс явахад л авгай хэлсэн л дээ, -Чи Ивээлийнд байсан нь дээр гэж. Би нэг их очихгүй гээд байгаа аятай, сонин гарууд шүү. Угаасаа Ивээлийн авгай Үлэмж, Баатараа, би, манай авгай бид нар чинь оюутан байхын нэг “праакцынхан”, цус ойртоод хооронд сууцын шд.
Пүүжээ ярьж байнаа, маргааш Нью-Йорк явцгаана. Баагий чөлөө авцан байгаа. Ивээл яаж ч магад хэдүүлээ автуусаар гараад шидчинэ. Чайна таунаас тийшээ автуус явдын гэж байна. Пүүжээгийн лекцийг сонссоор яваад Ивээлийндээ ирлээ дээ. Үлэмж хоол хийгээд хүлээж байж жаал чихэж аваад Вашингтоныг үзэх гээд гарлаа даа. Багын найз нартайгаа уулзана гэхээс сэтгэл догдлоод болох биш. Манай Post-ын Сумьяа зэрлэг гар бол Вашингтонд ирээ л газрын зураг, Гүүгл хоёр ашиглаа л Баагий дээр тавиад очсон гэжээшд. Надаа тийм юм байх биш Пүүжээг дагаа л явсан. Ганцхан Монголд ч биш америкчууд Бааска ахын төрсөн өдрийг тэмдэглээд бас л балай авдаг юм билээ. Вашигтоны төвөөр түмэн хэлийн инээд алдсан эр эм согтуу гарууд. Ганхаа л, найгаа л айн. Сайхаан сайхан.
Пүүжээг гадаа үлдээчээ л Баагий руу гаа тавиад орсон. Уа нэг их ажилтай амьтан, болоогүй ээ ахлах тогооч гэж байгаа зааварлаа л, бааварлаа л гачин байна аа. Намайг хараа л орилоо л гараад ирсэн, андыгаа тэврэн золголоо доо, найман жилийн дараа. Хэлэх үг олдохгүй сайхан байсан шүү. –Андаа одоохон ажил ингэсгээд дуусна ширээ захицан байгаа. Пүүжээ та хоёср суужий, Ивээл удахгүй ирнэ, би одоохон гээд инээд алдаад л. Найз нар маань бүгд яг хэвээрээ Монголд байдаг шигээ хэнэггүй, ёжтой инээд алдсан гурван арзгар нөхөр. Удалгүй Ивээл маань тавиад ирсэн дээ. Бахираа л монхор оо гээл тэвэрч аваа л өргөө л, цохио л. өнөө чанга дуу нь яг хэвээрээ. Согтуудаа намайг толгой дээрээ өргөөд Улаанбаатрын гудамжаар шөнө согтуу алхдаг хүн дээ. Ерөөсөө ч дуу чангатай нөхөр. Хичээл тасалцан байхад нь аргалчаа л сууж байхад доор аймаар чанга инээгээ л баригдий шд. Багш –Өө Ивээл энд доор дугаржээншд “тас” гээл тавчина даа. Гадаа инээж байгаа нь гурван давхарт сонсогджоогоо юм чинь аргагүйшд. Багшиийн зөвөө.
За ингээд команд бүрэн болж хэдүүлээ арабын усан гаанс гээч юм татаад буу халсан даа. Тэр баарных нь хөгжим нүгэлтээ чангаа ёооё гадаа гарч тамхилангаа яриагаа үргэлжлүүлж байгаам чинь. Тэр усан гаансны тамхи бол шал хулхи эд байна лээ дээ. Тамхи бараг биш ээ тэр. Бас тэнд архи зардаг цаг магтаа шал шог юм билээ. Last call-гээч юмаа зарлаа л сүүлчийн захиалгаа авдын билээ. Тэрнээс цааш архи пиав миав нөү гэнэ дээ. Манайд бол аргална даа найз холоос ирээд энэ тэр маньдаа ганц юм аваад ир ганц хоёр гамган цаас илүү өгнө мөгнө гээ л яриад үзнэ дээ айн. Тэнд болдоггүй гэнэ. Гэхдээ бас болгочмоор газар манай гурав мэддийн байлээ, маргалдаж маргалдаж хаашаа ч гэнэ үү явахаар болсон. За энд бичиж болохгүй нэг хэсэг гарна алгасий даа…
…сүүлдээ аваргууд согтох маягтай болсон Ивээл өглөө эрт ажилтай гээд явсан Пүүжээ хаана ч гэнэ үү хүнтэй уулзах юм болоод явцан. Шөнийн дөрөв болжооход хэнтэй уулздын ёстой мэдэхгүй. Баахан хоол захичаад тэгж хэлээд явчдын. Баагий бид хоёр идэж аваад илүү гарсан хоолнуудаа баахан саванд хийж аваад тэдний рүү явсан. Шал дэмий баахан хоол авцан Нью-Йоркоор тэнэж яваад ирсэн муудалгүй хаачихав Баагий хаясан гэсэн. За энэ ч яахав. Маргааш нь Пүүжээтэй Вашингтоноор жаал тэнж, нөгөө алдартай газруудыг нь үзэж зургаа даруулж байгаад оройхондоо, Нью-Йорк гараад тууцсан даа. Манай Пүүжээгийн тэр элдэв газрын түүхийг уншиж судалсан гэж янзтай. Би өөрийгөө америкийн түүх чамгүй мэднэ гэж бодож байсан бас л биш ээ. Ялангуяа тэр барилга байшин, архитегтор, Вашингтоны тухай бол Пүүжээ багшоо, багш.
Ивээл явж амжихгүй болсон тул бид гурав НЙ (Нью-Йоркийг ингэж товчилно оо, зус яадын) явсан. Манай хүн ч уул нь явах санаа их байсан л даа даанч ажил нь болоогүй. Замаараа спорт бааранд манай хоёр халаалтаа хийсэн.



Өнөө америкийн хэд алхаа л бөөгнөж унадаг спорт чинь юу билээ. Америк хөлбөмбөг бил үү тэрэнд манай Баагий жигтээхэн дуртай болчиж, бооцоо тавьдын билээ. Зөндөө тайлбарласан би юу ч ойлгоогүй.
Чайна таунд Баатараа гуай юм л бол хятадуудтай түр тар гэчих гээд байсан Пүүжээ ч яахав угаасаа дөлгөөн юм чинь гайгүй. Хятадууд ч гэсэндээ үнэн сонин гарууд, юм шидэж өгнө, тэр автуусанд суух гэсэн яаваа дайрж бариа л оруулахгүй гэжаагаа юм шиг. Манай Баагий яаж дуугай байхав шөргөөцөлдөө л авсан. Тэр хоёр бас хүний мууд дуртай энэ зургийг ав даа гэхээр нь харсан нэг нөхөр тасраад унцан унтжаагаа юм чинь. үнэр танар гэж аймаар. Пүүжээ гялс гээл зургий нь дарсан даа. Одоо энд тавина аа. Ер нь гуйлгачин, архичид ихтэй юм билээ, Вашингтонд. Автуусанд ороод манай хоёр цэвэр усны саванд хийсэн “цайгаа” ууж эхэлсэн. Цэвэр усны саванд архи хийх ч монголчуудын дархан мэх дээ хөөрхий.

НЙ-д

Өглөө долоо болж байхад НЙ-т ирсэн. Чайна таунд бууж байгаа юм. Юун америк вэ. тэр үнэр танар энэ тэр нь зүгээр л Эрээнинградад ирцийм уу хаашаа ин. Хаашаа л харна гитадууд. Гурван гар арзагнаа л хөхөрдөө л алхаа д байсан төөрөх нь ээ. Нөгөө тосч авна гэсэн гар байдаггүй дээ. Утасдлаа, нөгөө хүн лүүгээ, Баатараа. Урьд шөнө саваад таг унтчихаж гэнэ байгаа газрынхаа хаягыг хэлчих гэсэн бололтой юм. Хятадуудаас асуулаа ямар гудамжны хэддүгээр байрны орчим орчим байгаагаа. Мэддэгүүм даа. Англиар ч ярьдаггүй гэнэ. Баатараа харааж эхэллээ муусайн f… өчнөөн жил болчоод англи мэдэхгүй байхдаа яадын, мэджээгаа муу үхжээсэн зэвүүн as… , f... , гээл авч өгсөн одоо яахав дээ.




Гөлийтөл алхаж гудамжны үзүүрт хүрч хаягыг нь харж байж нэг юм хаа байгаагаа хэлэхчээ аядсан. Гитадууд аа гэж. Бүх юмаа өнөө ханзаараа бичээд тавьцан.
Удсан ч гүү Баагийгийн танил Баясаа гэж бүсгүй ирж биднийг авсанаар НЙ танилцах аялал эхэлсэн. “Senton” бил үү нэг тиймэрхүү нэртэй буудалд буудсан. Мөнгийг нь Баатараа төлсөн болохоор үнийг нь мэдээгүй. Хогийн буудал гэхдээ Time Square-д ойрхон давуу талтай тэрийг нь бодож хөлсөлсөн байх. Солонгос ресторанд орж сайн цусалж аваад өнөө Эрх чөлөөний хөшөө рүү явсан даа. Ерөөсөө тэрийг үзэх гэж л жуулчид очдог юм байна лээ. Минийх бол Хөрөнгийн биржийн өмнөх бухыг үзэх түүний өмнө зургаа авахуулах байсан. Яагаад ч юм тэр бух нэг тийм дулаахан санагдаад байдын гэхдээ яахав эхлээд Эрх чөлөөний хөшөө явах болсон. Манай хоёр урьд энд зөндөө ирсэн атлаа шоудахаас өөр юм хийгээгүй улс бололтой.


Баатараа бол Цагаан ордонг ч үзээгүй гэж байгаа. Вашингтонд байжииж. За тэр ч яахав. Эрх чөлөөний хөшөө руу явдаг усан онгоцонд орох гээд зогсжээсэн чинь, тэнд нэг хар байна аа. Гитар энтэр барьцан, үс мүсээ хэдэн өнгөөр ч будсын мэдэхгүй. Хүмүүсээс хаанаас ирсэн гж асуугаал тэр хэлээр нь ганц хоёр бадаг ая гусаа л хэдэн цаас олдийм билээ. Тэгсэн бид хэдээс асуужийн хаанаас ирсэн гээл, хэллээ Монгол гээл тэгсэн чинь аварга монголоор дуулдым даа, харин

Улаанбаатарын гудамжаар хайрттайгаа

Энтэр гээд авч өглөө шүү. Бид нар бүр гайхцан. Хэн тэрэнд тийм юм зааж өгдөг байна аа. Сайхан гарууд байхым билээ. Хөшөө рүү оччоод буцаад гараад явжээсэн хэдэн харууд амьтан хүн бөөгнүүлцэн хашхичаад байсан. Өнөө гудамжинд бүжиглэж, акарбаат хийдэг гарууд. Тэд нар алсаан алсан. Пүүжээ бичлэг хийгээд байсан. Боломж гарвал блогтоо тавинаа. Бас л дажгүй жүжиглэж байсан шүү муу зуснууд. За тэндээс тэгээд өнөө бух руугаа очиж зургаа авахуулаад, дурсгал болгож жижигрүүлсэн дүрсийг нь худалдаж аваад. ерөнхийдөө өдрийн ажиллагаа дууссан. Орой нь шөнийн НЙ гол нь Time Square үзэх. Тэр болтол Мөөгий гээд тэнд амьдардаг залуу бидэнтэй ханьсаад жаал дарсан. Гол нь манай хоёр гайгүй үнэтэй газар олуулж халаалтаа авах. Нутгийн хүн тийм газар олж ядаагүй тэгэсгээд нэг спорт бааранд аваачсан.
Оройхон тийшээ жаахан юм идэж аваад өнөө TS-рүү явсан даа. Баатараа НЙ бас нэг зарга үүсгээд авсан нэг газар орсон хаалаа, үйлчлэхгүү гээд нэг испани хэлдын. Тэгсэн манай хүн чи яахаараа үйлчилдэгүүн мэнэжэр чинь хаа байна болоод явцан. Хөөрхий халтарыг мээнэжэр хүүхэнтэй нь нийлж дарамталсан уу яасан үйлчилсэн дээ хөөрхий, наашаа инээж, цаашаа ярзаажаагаад.




TS тухай бичсэнээс зургын үзүүлцэн дээр байхоо, тээ. Мэдээж дараа нь паатий болсон л доо. Гэхдээ би ч ядараад буудал даа очихын түүс. Пүүжээ ч санал нэг байсан. Удсан ч үгүү нөгөө Last Call нь болж гуруулаа буудалдаа очсон доо.
Цаашаа онц юм болоогүй дээ. Өнөө Чайна таунаараа дамжаад Ивээлийндээ ирж гэдэс гарч авсан. Мань хүн бид нарыг ирнэ гээд хоол хийцсэн бас халаалтаа хийцсэн инээд алдаад угтсандаа, хүүтэйгээ цуг. Үнжээг ажлаасаа нь ирэхээс өмнө халаалтаа хийж авахгүй бол болохгүүшд авгай нар нөхрөө дуугай архи уулгах биш эрүүдээ л, загнаа л. Гэхдээ эрчүүд бидний сайн сайхны төлөө байдаг нь сайхан шүү. Ойлгоход их хугацаа ордийм доо. Уул нь ч ойлгоод байгаа мөртлөө, үгэнд орж чаддагүүм, нэг уучихаараа. За энэ ч яахав.




Нэг юм анзаарахад найз нар маань англи монголоор хольж ярьдаг болчихож. Өнөө монгол хэл, монгол судлалын ангийн оюутнууд хаачсан бүү мэд. Англиар голдуу ярихым. Манай Ивээлийн хүү, Заанаагийн хүү бүгдээрээ анлиар ярьж байна арга ч үгүй юм. Орчин нь англи тэгээд дээрээс нь зурагт үзсээр байгаад анлиар хэлд орж байна. Ганц манай найз нарын биш тэнд байгаа монголчуудын хүүхдүүд бүгдээрээ ийм байна. Очоод хэлний бэрхшээлтэй учирч, зовж байсан хүмүүс зориудаар хүүхдүүдээ англитай болгож, эх хэлийг нь мартуулж байна. Аймаар юм. Манай найз нарын хувьд хэлний бэрхшээл гээч юмтай учраагүй нь лавтай. Ажилтай болохоор нэг л мэдэхэд ийм болчих юм гэцгээж байсан. Тийм ч байх. Манай Пүүжээ хэлж байна. Англи хэл мэдэх бол онгироод байх юм биш эндхийн хулгайч, худалчууд нь хүртэл ярьдаг юм чинь гэж байсан. Үнэн л үг.
Заанаагийн авгай Мягмарсүрэн “Манай хүү монголоор ярихаар ойлгодог хэрнээ юм уншихаараа сайн ойлгодоггүй. Тэрийг нь чангаар уншаад яриад өгөхөөр ойлгодог юм” гэж байсан. Гэхдээ хүүхдүүддээ монгол хэл соёлыг нь заах юм сан гэсэн хүсэлтэй хүмүүс байгаа л юм байна лээ. Онлайнаар ийм хичээл заагуул мөнгө олж болмоор санагдсан шүү, залуусаа.
Вашингтонд үзээгүй үлдээсэн ганц хоёр газраа дараа нь Ивээл, Үнжээ, Анар, эдүүстэй явж гүйцээсэн. Тэнжаагаад ирсэн Ивээлийн машин дээр 100 долларын торгууль нааццан байдийм даа. Хэдэн цагаас хойш ч гэлээ машин тавьж болохгүй гэсэн бичгийн Ивээл хараагүй юм шиг билээ. Угаасаа хэнэггүй гардоо харсан ч тоогоогүй байж чадах л хүн дээ. Нэг л мэдэхэд буцах болчихсон доо. Пилээдээ сунгуулчих гэж манай хэд уул нь хэлсэн л дээ. Тэгмээр л байлаа гэвч ардаа ажилтай хүн чинь буцахаас яахав. Яажаахад ажил руу ганц мэдээ явуулаагүй байдаг. Нөгөөх чинь харалчижээ гэсэн яриа явжээсэн гэжээшд.







Буцахдаа яахав Сан Францискогоор дайраа л Бээжин тэгээд Улаанбаатартаа буусан даа. За тэр Амээркийн “Юнайтед айрлайнз онгоцоор болбол нисмээргүй юм билээ. Нисдэг л болохоос биш автуусоо автуус. Үйлчлэгч нар кандууктар л гэсэн үг байжаагаан. Хоол гэсэн бэлэн гоймон өгдын. Юу вэ тээ. Манай Миат хажууд яаая. Үхрийн мах зах айн. Гэхдээ ЮА аюулгүй байдлын хувьд муугүй юм гэсээн.
Найз нарынхаа бүтэн нэрийг бичнэ ээ, бүр овогтой нь. Гаябазарын Энхбаатар, Алтанхуягийн Ивээл, Цэрэнсодномын Пүрэвсүрэн, Лонжидийн Үлэмж, Мөнхөөгийн Заанбаатар, Мягмарсүрэн, Ивээлийн Анар, Заанбаатарын Мөнхзолбоо (Энзи). Баярласан шүү Залуусаа. Анараа аавдаа тавих “анхаарлаа” улам сайжруулна шүү. Монголоор сайн ярьдаг болоорой. Энзи, чи бид хоёрын наймаа дажгүй болжээ. Хүүд маань их таалагдсан монгол хэлээ сайн сураарай. Аав чинь англи тэр битгий хэл монгол бичиг зааж өгч чадийшд уул нь.

Далай лам: Аз жаргал бол сайн үйлийн үр /Хоёрдугаар хэсэг/

Төвд, Монголын шашин соёлын төвийн (ТМШСТ)тэргүүн Ажиа гэгээн тавдугаар сарын 14- ний өдөр сүсэгтэн олонтой уулзаж, тэдний сонирхсон асуултад хариулахын зэрэгцээ өөрийн бичсэн “Surviving the Dragon: A Tibetan Lama’s Account of 40 Years Under Chinese Rule,” номынхоо нээлтийг хийсэн. Гүмбүм хийдийн хамба лам Ажиа гэгээн Төвдийн шашин, соёл, түүх уламжлалд Бээжингийн зүгээс үзүүлж буй дарамт шахалтаас зугтан 1998 онд эх орноо орхин гарсан хүн. Тэрбээр төвдийн шашин, үндэст учраад байгаа аюул занал, Төвдийн үнэн байдлын тухай болон бага насныхаа тухай өөрийн номондоо өгүүлжээ. ТМШСТ буддизмын онол ухаан, соёл, урлагийг түгээн дэлгэрүүлэхийн хамтаар өглөг буяны ажил зохион байгуулдаг. Тус төвөөс хорт хавдар туссан хүүхдүүдийг асран сувилах шинэ эмнэлгийг Монголд байгуулахад хэрэгцээтэй хөрөнгө мөнгийг босгох зорилгоор энэхүү арга хэмжээг зохион байгуулсан юм байна.
Уулзалтын үеэр Ажиа гэгээний номыг худалдан авсан хүмүүс гарын үсэг зуруулахаар урт дараалал үүсгэ сэн. Ихэнх нь америкчууд. Нэг дор, нэг номыг тийм олон хүн худалдан аваад, зохиогчоор нь гарын үсэг зуруулахаар дугаарлан зогсохыг анх удаа Блүүмингтонд л харлаа. Харин Америкт бол ийм зүйл ердийн хэм хэмжээ болчихсон эд гэнэ. Зохиогч, уншигчдын ийм уулзалтыг байнга зохион байгуулдаг аж. Эмнэлэг барихад хэрэгцээтэй хандивыг босгоход боломж той бүх аргыг хэрэглэж байгаа нь харагдсан. Дээрхийн гэгээнтний ном айлдсаны дараа Төвдийн шашин соёлтой холбоотой эд өлгийн зүйлс, бэлэг дурсгал худалдаалахын хажуугаар Индианагийн их сургуулийн ойролцоо босгосон асарт төвд зах ажиллаж байсан. Далай ламтанд мөргөхөөр очсон монголчууд чамгүй сайн худалдаа хийхийн зэрэгцээ өглөг хандив ч өргөж байсан. Далай ламтан өглөгийн эздийг хүлээн авч уулзаж, дурсгалын зураг татуулсан. Ажиа гэгээнтэй хийсэн уулзалтын үеэр нэг америк “Та яагаад лам болохоор шийдсэн бэ” хэмээн асуусан шүү. Хариулт нь их хөгжилтэй. Ажиа гэгээн “Би тэр үед хоёр настай байсан болохоор шийдвэр гаргаагүй. Намайг хойд дүрээр тодруулсан” хэмээн хариулсан.
Танхим нирхийгээд явчихаж байгаа юм. Их Британийн хатан хаанаас “Do you speak Еnglish” гэж асуудаг орос сэтгүүлчийнхтэй харьцуулбал буддын шашин мэдэхгүй хүнээс гарч болох л асуулт. Өдгөө 59 настай Ажиа гэгээн бурхны шашинд шинэтгэл хийсэн Зонхов Богдын эцгийн хойд дүрээр бага насандаа тодорсон аж. Монголчууд бид бурхны ша шинтан гэж хий хашгирахаас өөрөөр хийсэн юм бага юм шиг. Харин америкчууд их зүйл амжуулжээ. Далай ламтны сургаал, номоос авахуулаад бурхны шашны гүн ухаан, соёл түүхийн талаар англиар бичсэн, орчуулсан номыг ёоз ёозоор нь өрөөд худалдаж байна. Дээрхийн гэгээнтний Блүүмингтонд ирж айлдсан “Төгс билгийн зүрхэн судар” хүртэл англиар байна. Нэгийг худалдаад авчихсан. Орчуулах санаа уг нь байгаа. Үг хэллэг нь энгийн ойлгомжтой, боломжийн санагдсан. Энд ирээд хүмүүстэй ярьсан чинь ор чуулаад дэмий, хүн худалдаж авахгүй гэх юм. Хүн зарна гээгүй, тэгээд ч нэг ч өгүүлбэр орчуулаагүй байхад, сонин юм шүү. Тэгээд ч наана нь зөвшөөрөл авна энэ тэр гэж нэг юм байгаа.
Би лам нарыг дандаа өргөл хандив авдаг гэж боддог байсан үгүй юм билээ. “Summerhouse” буудалд надтай хамт байрласан монгол залуу нэлээд төөрч байж Блүүмингтонд ирсэн. АНУ-д Блүүмингтон нэртэй хот хоёр байдаг юм байна. Нэг нь Иллинойс мужид байдаг нэлээд том хот, нисэх буудал энэ тэртэй, нөгөө нь Индиана мужид байдаг аж. Мань хүнийг Д.Доржсүрэн гэдэг юм. Доржсүрэн Иллинойсийн Блүүмингтон хот руу гараад шидчихэж. Онгоцноос буугаад ТМШСТ рүү утасдаад, нисэх буудалд ирчихлээ ямар хаягаар очих вэ хэмээн лавласан гэж байгаа. Өөдөөс нь өгсөн хариулт ойлгомжтой, манайд нисэх буудал байхгүй, та хаана байгаа юм бэ? Хурал номын ажил эхлэх гээд байдаг. Төөрчихсөн, буудлын мөнгө, буцах тасалбар хоёроос өөр юм мань хүнд байхгүй. Дээшээ тэнгэр хол доошоо газар хатуу болсон хэрэг. Гэвч ТМШСТ-ийн ажилтан М.Саран мань хүний тухай Ажиа гэгээнд илтгэснээр бүх юм сайхан бүтсэн. Мөнгөө шавхаад аргалаад ир, зардлыг чинь төлнө гэсэн хэрэг. Доржоо амжиж ирээд, надтай нэг өрөөнд орсон төдийгүй тооцооны хуудсаа үзүүлээд мөнгөө авсан. Юун хандив өгөх. Гэхдээ Доржоо “Надад боломж л олдвол, би сайн хүний ачийг заавал хариулна” хэмээн ам шүд алдаж байсан. Тэрэнд нь би ч эргэлзэхгүй байна. Д.Доржоо АНУ-д эмчлэх эрх авах шалгалт өгөхөөр бэлдэж байгаа жирийн л эмч залуу. Манай эмч нар цалингаа голж, энд жагсаж байхаар сайн бэлдэж байгаад АНУ-д эмчлэх эрх авах шалгалт өгмөөр юм. Жилийн орлого нь 200 мянган “ногоон” давдаг гэж байна шүү дээ. Бид хоёр маргааш нь хэрэг болгон сахиж байгаад Ажиа гэгээнтэй уулзан адис хүртэж, зургаа хамт татуулсан, бүр гэрийнх нь гадаа. За би чамд ёстой нэг тусалсан шүү, хэн минь гэж ирээд ярих юм байх гэсэн огт юм болоогүй юм шиг уулзаад, сайн явахын ерөөл хэлээд машиндаа суун одсон. Сүүлдээ бид хоёр бүр давраад унаагаар буудалдаа хүргүүлээд зог сохгүй, маргааш өглөө Индианаполис нисэх буудал орох унаагаа сүмээс авахаар болсон шүү. Харамсалтай нь таг унтаад хоцорчихсон. Монгол авгайтай нэг орос нөхөр аминд орсноор Ва шингтон нисэх онгоцонд амжиж суу сан. Тэнд найз нар маань хүлээж байгаа. Гудамжнаас авахуулаад, их сургууль, дараа нь “Монгол ньюс”-т хамт бу жигнаж байсан Баатараа, Ивээл, Пүүжээ гурав маань намайг, миний авч очих “монгол цайг” харуулдаад байж байхад хоцорч огт болохгүй, бөөн чирэгдэл гарна.


АМЬ САХИГЧИД
Америкт явж байхад анзаарагдсан нэг зүйл бол тэндхийн цагдаа, хамгаалалтын ажилтнуудын “сонин зан”. Үнэхээр хачин нөхөд. Далай лам тавдугаар сарын 14-ний үдээс хойш ТМШСТ-д залран ирж монголчуудтай уулзана, хэвлэлийн хурал хийлгэнэ гэсэн мэдээллийн дагуу сүмийн гадаа монголчууд лав 100 орчим машин хөлөглөн ирсэн. Гол зорилго нь зангиа, үрэл олж авах, Далай ламтнаас адис хүртэх. Ширүүн аадар цутгаад гадаа хийх байсан хэвлэлийн хурал ч болсонгүй. Мөргөлчдийг гучаар нь ч бил үү, дөчөөр нь таслан оруулна гээд эхний ээлжийг оруулаад таг болчихсон. Гадаа хүлээж байгаа мөргөлчидтэй тэр хэдэн хамгаалагч бараг найз болоод намтар түүхээ ярилцаад зогсож байв. Холоос ирснийг нь эхлээд оруулдаг юм уу гэж баахан маазраад авсан. Холоос ирснээ нотлох гэж хөөрхөн тэмцээн болсон. Хэвлэлийнхэн бүх арга хэмжээнд дараалалгүй орно хэмээн хэсэг нөхөд зүтгээд бараагүй. Цаашаа утсаар яриад тийм шийдвэр өгөөгүй гэдгийг инээмсэглэн тайлбарласан. Инээгээд л “I am sorry”, “Excuse me” гээд хаагаад зогсчихно.
Гэтэл манай хамгаалагчид бодохоос гомдмоор. Хамгаалж байгаа хүнийг нь бөөн дээрэмчин ирчихээд юу юугүй тонох гэж байгаа аятай, жигтэйхэн чухал царай гарган даналзана. Үнэндээ бол цаадуулыг нь хэн тоохов дээ, ганц хоёр зураг дарах гэсэн, боломж олдвол нэг яриа авчих гэсэн үйлтэй хэдэн сэтгүүлч л байж байдаг. Олон нийт бол ер тоохгүй. Өө нөгөө Төрийн гурван юу ирчихээ юү гээд авч хэлэлцэхгүй. Эртний монголчууд бие хамгаалагчийг амь сахигч гэдэг байж, орчин цагийн амь сахигчид дэндүү зөрүүтэй юм. За тэр цагдаа байна. Сүмд ирсэн монголчуудын машин бороо орсны улмаас шаварт сууж хөөрхөн бөглөө, таглаа үүссэн. Сүмийн үүдэнд нэг цагдаа, сайн дурын эмээ, өвөө хоёр л асуудлыг зохицуулчихаж байгаа юм. Өнөө сүрлэг сайхан шүглийн дуу энэ тэр огт байхгүй. Зүгээр гараараа дохимор аядаад л инээгээд л болчихсон. Урамгүй ч юм шиг. Манайхан бол байн байн шүгэл тачигнуулж, п… гээд л орос тарни уншаа л, бас л сүртэй шүү. Юун тэр сайн дурын ажилтан бэ.

Төгсгөл
Буудалд унтаж унаанаасаа хоцорсныг эс тооцвол Блүүмингтонд ирсэн ажил аятай сайхнаар дууссан. Далай ламаас ярилцлага авна гэдэг мань зэргийн хүнд саналтгүй эд байна лээ. Юу бодож дуу хураагуур энэ тэр хэрэг болгон авсан юм, бүү мэд. Тэгээд ч нас өндөр болсон Дээрхийн гэгээнтэн хүссэн болгонтой уулзаад, ярилцлага өгөөд байдаггүй бололтой. Урьд нь Монголд ирж байхад нь миний бие хурал номонд нь нэг ч удаа очиж байгаагүй, гэгээн дүрийг нь харж байсангүй. Энэ удаа харин аз тохиож, хаа холын Америкт харах завшаан олдлоо. Албан ёсны ажлаа дуусгаад тэнэх замдаа гарсан даа. Нэг сонин үүргэвчтэй, сонин нөхөр яваад л байсан даа хөөрхий чинь. “Өнөөдөр” сонины Гадаад мэдээний албанд орсноос хойш өдөр бүр биш юм гэхэд АНУ-ын тухай, Цагаан ордны тухай, Уолл Стритийн тухай, тэнд болсон сонин хачин зүйлсийн тухай долоо хоногтоо хэдэн удаа заавал бичдэг. Ингэхээс өөр арга ч байхгүй.
Ёстой өнөө мэдээнд бичдэг газруудаараа чадахынхаа хэрээр явж, болох хэрээрээ зургаа татууллаа. Эрх чөлөөний хөшөөнөөс илүү “Уолл Стрит” дэх Хөрөнгийн биржийн өмнөх бухын баримал яагаад ч юм миний сонирхлыг их татдаг юм. Очиж зургаа авахуулсан төдийгүй, дурсгал болгон жижгэрүүлсэн дүрсийг нь худалдаад авчихсан. Найз нар гайхаад байсан. Би өөрөө яагаад татагдаад байгаагаа мэдэхгүй байхад тэд нар аргагүй шүү дээ. Гэхдээ олон жил уулзаагүй найз нартайгаа уулзах нь бүхнээс илүү сайхан байлаа. Цааших нь хувийн чанартай зүйлс учир ингэсгээд зогсохоос. Харин блогтоо дэлгэрэнгүй хүүрнэн өгүүлэх болно. Тэнд уулзъя.

Далай лам: Аз жаргал бол сайн үйлийн үр

О.ТОГОО


Дээрхийн гэгээнтэн XIV Далай ламтан АНУ-д заларч сүсэгтэн олонд “Төгс билгийн зүрхэн судар” айлдаж, ном тавих буян номын ажлыг сурвалжлах завшаан олдож, тус улсыг тавдугаар сарын 8-нд зорилоо. Бээжингээр дамжаад Чикаго хүртэл нийтдээ 15 цаг орчим ниссэн. Чикаго хотоос машинаар зургаан цаг орчим явж байж хүрдэг Блүү­мингтон хэмээх жижиг хотод Дээрхийн гэгээнтэн лекц унших тул цаашаа хот хоорондын автобусаар явах ёстой болсон. Анх очиж байгаа хүнд автобусыг нь хайж олоод Блүүмингтон явна гэдэг давшгүй даваа байсан юм билээ. Явахаасаа өмнө тэнд амьдардаг ангийнхаа хүүхэдтэй холбоо тогтоож, далимд нь Чикаго хотыг үзэх гэж дөрөв хоногийн өмнө очсон хэрэг. Бас болоогүй ээ, өөрийгөө яая гэж байж Далай ламд мөргөхөөр явж байгаа Дашдорж гуайг Чикаго хүртэл харж хандах үүргийг хоёр хүүхдээс нь хүлээсэн гэж байгаа. Хөвсгөлөөс явж байгаа Мөнхбат гэх лам хүү надтай хамт мөн энэ үүргийг хүлээсэн. Тэнд суралцахаар явж байгаа хоёр оюутан бидэнтэй нийлснээр лам, хар, хөгшин залуу нийлсэн таван нөхөр нэг их будлилгүй явсаар Чикаго хүрчихлээ. Дашдорж гуай 70 хол гарсан хүн гэхэд хол замыг огт ажралгүй туулсан. Иймэрхүү хаттай хөгшчүүдтэй зам зуур олон таарсан, мань мэтийн янгууч улс нүүр халмаар юм байна лээ.
Буудал дээр их сургуулийн ангийн анд Заанаа хүүтэйгээ тосож, Дашдорж гуайн хүүхдүүд ч ирсэн байсан. Би ч яахав Заанаагийнд очихоор хөдөлж, цаашаа нисэх хүүхдүүдийг цай цүү уулгаж, амраахаар Дашдорж гуайн хүргэд гэр рүүгээ аваад явна лээ. Монголчуудын аяны хүнийг хүндлэн угтаж дайлж цайлдаг сайхан ёсон Америкт ч өөрчлөгдсөнгүй. Сайхан санагдсан шүү.
Чикаго хоттой боломжийн­хоо хэрээр танилцаж, жаахан явлаа. Тэнд барагцаагаар дөрвөн мянга орчим монголчууд амьдардаг юм байна. Амьдрал ахуй нь боломжийн сайхан л юм. Хүн амьдардаг, хүний нийгэм л юм хойно сайн муу юм бишгүйдээ л байна. Гэхдээ сайн нь муугаасаа олон байсан шүү. Тэмдэглэлийн дэвтэртээ юм бичиж байгаа аятай тэр тийм ажил хийдэг, тэдэн өрөө байранд амьдардаг, төдөн цаасны цалинтай гээд тоочоод байлтай биш. (Зарим хүн зөвхөн үүнийг сонирхоод байсан шүү) Айл амьтны амьдралд цагаан хэл ам хүргэхийн нэмэр. Тэнд амьдарч байгаа монголчууд ойлгоно биз. Амьдрал нь ахуй хангамж талаасаа үнэхээр зүйрлэх аргагүй сайхан юм билээ. Харин гараа хумхиж, гэдсээ илж хэвтэж байгаад хүний газар хөлөө олсон монгол хүний тухай сонсогдсонгүй.
Блүүмингтон хүртэл автобусаар явахад 60 орчим доллар юм байна. Далай ламыг ирэх сургаар монголчууд тийшээ олноороо явж байсан тул унаа олоход нэг их бэрхшээл гараагүй. Заанаа маань их тохитой хүмүүсээс бүрдсэн “команд” олж өгсөн.
Америкт очоод чамгүй олон жил болж байгаа, тэнд гэр бүлээрээ амьдардаг Ж.Батжаргал гуай машинаараа намайг авч явахыг зөвшөөрсөн. Монголоос очсон найз нар, өндөр настай болсон хадам хөгшнөө Далай ламд мөргүүлэхээр замд гарах гэж байхад нь очсон хэрэг. Толь шиг замаар давхих зуур бурхан шашин, нийгэм, ахуй амьдрал гээд олон сэдвээр хөөрөлдөв. Жолооны үнэмлэхийн тухай хүртэл яриад авсан. Монголд 120 доллараар авдаг олон улсын жолооны үнэмлэх гэгч зүгээр л луйвар юм билээ. Америкт тийм юмаар жолоо барьдаггүй гэнэ. Харин шинэ үнэмлэх авах хүртлээ Монголын жолооны үнэмлэхээрээ яваад байж болдог аж. Ээжийнх нь тухай манай Бал эрхлэгч хөрөг бичиж сониндоо нийтэлсэнд Ж.Батжаргал гуай талархаж явдаг, сэтгүүлчдэд элэгтэй ханддаг хүн гэдэг нь ярианаас нь мэдэгдэж байсан. Аятайхан сайхан яриатай, соёлтой, юм үзсэн түшигтэй хүн гэдэг нь ярианаас нь, амьдрал ахуйгаас нь илт байсан даа. Хадам хөгшин нь их наргиантай эмээ. Хол замд ядарч байна уу гэсэн чинь “Ядарна гэж бие өвдөхийг хэлдэг бил үү хүүхээ гэж авдаг байгаа”. Ная дөхсөн гэхэд дажгүй америкжсан эмээ шүү.
Блүүмингтонд очоод хоног төөрүүлэх буудал олох гэдэг бас л бэрх байсан. Цаг нь тулчихсан тул бүх буудал хүнээр дүүрэн. Далай ламын айлчлалыг зохион байгуулж байгаа Төвд, Монголын бурхны соёлын төвийн ажилтан М.Саран орой болсон гэж түвэгшээлгүй утас цохиж байж буудал олж өгсөн. Гадаа хонож мэдэхээр байсан шүү.

Дээрхийн гэгээнтэн юу айлдав

Дээрхийн гэгээнтэн Индиана мужид зургаа дахь удаагаа заларч байгаа нь энэ юм байна. Индианагийн их сургуулийн хүндэтгэлийн танхимд Далай ламтан тавдугаар сарын 12-нд морилж ном айлдсан. Хам­гаалалт тун чанга. Хамгаа­лалтын залуус нь элэг барьж болмоор найрсаг зантай ч яс юман дээрээ Далай лам руу ойртох, дөхөж очих тухайд хана хэрэм л гэсэн үг. Танхимд хэвлэлийнхнийг л камер, аппараттай орохыг зөвшөөрсөн.
Далай лам үдээс өмнө бурхны сургаал гэж юу болох, түүнийг хэрхэн ойлгох тухай, энэрэл нигүүлсэл, хайр ивээл, ёс суртахууны талаар голчлон айлдсан. Хүрэлцэн ирсэн хүмүүсийн олонх нь бурхны шашны тухай огтоос ойлголтгүй хүмүүс байсан болохоор Дээрхийн гэгээнтэн туйлын ойл­гомжтой энгийн хэллэгээр сур­гаал айлдсан. Шашны тэргүүн гэдгээс гадна Нобелийн шагналт хүн гэсэн утгаар нь америкчууд хүндэтгэлтэй ханддаг юм шиг санагдсан. Гэхдээ бурхны шашны тухай түүний лекц олон хүний бишрэл хүндэтгэлийг төрүүлж байсныг хэлэх хэрэгтэй. Сонин сэтгүүлүүд нь Далай ламтны сургаал, айлдварын тухай жирийн америкчууд, оюутнуудын сэтгэгдлийг маш их бичсэн. Манайхан интернэтээс хэдийнэ уншаа биз.
Аз жаргалтай, өвчин зовлонгүй, сайн сайхан амьдрахыг хүсдэг нь ерөөсөө хүний төрөлх шинж агаад үүгээрээ бүгд адилхан байдаг аж. Еврей, лал, бурхны шашинтан, загалмайтан хэн байх нь хамаагүй бүгд л үүнийг хүсэж тэмүүлдэг байна. Энэ чанараараа хүмүүс бүгд адилхан аж. Харамсалтай нь аз жаргал гэдэг хүссэн болгонд зориулаад хэн нэгний бэлдээд тавьчихсан зүйл биш гэнэ. Энэ бол ерөөсөө тухайн хүний өөрийнх нь хийсэн сайн үйлийн үр дүн байдаг гэж Далай ламтан айлдсан. Бусдын төлөө сайн үйл хийсэн хүн түүнийхээ үр шимийг амсан жаргадаг бол, нүгэл үйлдсэн нэгэн түүнийхээ горыг амсах нь зайлшгүй төдий­гүй, зугтах газар үгүй гэ­нэм. Мянган сайн лам байгаад, түмэн багц өргөл хандив өргөөд ч нэгэнт хийсэн үйлийн үрийг засаж залруулах нигуургүй аж. Одоогийн хэллэгээр бол юу тарьсан, түүнийгээ л хурааж авна гэдэгтэй төстэй юм байна. Сайн үйлийг үл хийх атлаа сайн сайхан болж жаргахаар сайн багш хайх, өргөл барьц өгөх нь мухар сүсэг төдийгүй бурхны шашин огтоос биш юм байна шүү, таминь.
Аз жаргалд хүрч, амар амгалан амьдрах гэсэн хүний өнийн хүсэлд хүрэх зам нь энэрэл нигүүлсэл юм байна. Гэхдээ энэрэл нигүүлсэл, хайр гэдэг чухам юу болохыг наана нь сайтар ойлгох учиртай аж. Энэ бол бидний амьдралыг, дотоод хүчийг тэтгэж байдаг эерэг бодол, мэдрэмж. Бусдыг зовлонгоос ангид байгаасай, аз жаргалыг олоосой гэсэн хүсэл хайр ажгуу.
Хүн ганц эд баялаг төдийгүй зүрх сэтгэл, оюун санааны баялагтай байж, түүгээрээ дам­жин амар амгаланд хүрдэг байна. Өнөөгийн бид оюун ухаа­наа материаллаг эд баялгийг буй болгохын төлөө хөгжүүлж, бусдыг хайрлан энэрэх зүрх сэтгэлээ орхисноос түмэн бэрхшээл, мянган зовлонтой учирч байгаа бололтой. Шинэ сайхан эд зүйлтэй болохоор хөлсөө дуслуулан зүтгэдэг, түүнийгээ олж авахаар чамгүй зовдог. Олоод авсныхаа дараа одоо боллоо гэж сэтгэл амардаггүй. Өнөөхөө бусдаас харамлах, хамгаалах, өсгөх, үржүүлэх гэсэн шинэ зовлонг олж авдаг гэнэ. Бодоод байхад үнэхээр л тийм юм. Хаа газрын суутнуудын хэлсэн үг, сургаал ойролцоо утгатай байх нь элбэг. Одоогоос 2500 жилийн өмнө амьдарч байсан Грекийн гүн ухаантан Сократ “Огт хэрэглэхгүйгээр амьдарч болох юм яасан ч олон байдаг юм” хэмээн хэлсэн нь бий. Тэр цагаас хойш хүн төрөлхтөн мөн ч ихийг үйлдвэрлэсэн байж таарна даа. Ерөөсөө хурж бүтсэн юмсыг хоосон хэмээн болгоож, бүгдийг

Сүүмийх од, сүүмэлзэх гал, сүрт цахилгааны гэрэл мэт
Биегүй зүүд, хоосон зэрэглээ, хуурмаг илбийн үзэгдэл лугаа
Сэрүүн шүүдэр, сэлгэх үүл, сийрэг хөөсний орших адилаар харагтун
гэж бурхны сургаалд өгүүлдэг гэнэм. Хоосон чанарын тухайд Монголын нэгэн хувилгаан “Хараар ярих гэхээр би чадахгүй, номоор нь ярих гэхээр чи ойлгохгүй” гэж нэгэн сүсэгтэнд хэлээд тооноор туссан нарны гэрэлд гаансыг нь өлгөж үзүүлсэн тухай домог байдаг шиг Дээрхийн гэгээнтний ярианаас иймэрхүү л юм ойлголоо.
Лекцийн хоёрдугаар хэ­сэг “Төгс билгийн зүрхэн судар” хэмээх бурхны шашны сур­гаалын тухай байсан. Сая сая бурх­ны шашинтнуудын амьдралд өдгөө хүртэл чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн энэ гайхамшигт судар 2000 илүү жилийн настай. Англиар “Heart of Sutra”, төвдөөр “Шэрнин” гэх буддын шашны Махаяна урсгалын энэ судрыг Төвд, Монгол, Япон, Хятад, Вьетнамын сүмүүдэд хурсаар байгаа аж.
Дээрхийн гэгээнтэн энгийн хөгжилтэй хүн шиг санагдсан. “Төгс билгийн зүрхэн судар”-ыг айлдахаасаа өмнө “Их зузаан судар учраас та нар хараад залхуу чинь хүрч мэднэ, би товчхон ярина” хэмээн хуудас цаас үзүүлж хүмүүсийг хөгжөөж байв.
Урсан өнгөрөх цаг хугацаанд төрсөн хүний амьдрал амьсгалах тусам хорогдож байдаг ахархан эд аж. Төрөхөөсөө эхлээд л бид үхэл рүүгээ явдаг. Энэ бол байгалийн, манай ертөнцийн жам ёс. Хэний хүү ч зөрчиж чадахгүй. Гэхдээ бидний оюун ухаан хязгааргүй учраас хэн ч бурхан багш (Будда) болох боломжтой. Эрдэнэт хүний биеийг олж төрсөн хэн бүхэн өөрийн сэтгэлийг шинжлэн гэ­мээ засаж явах учиртай аж. Бидний зарим нь математикт, зарим нь компьютерт авьяастай байдаг. Хэн нэгний амархан хийчих юм нөгөөд нь туйлаас хэцүү байх нь ч бий. Бүр шашин, ертөнцийг үзэх үзлийн хувьд ч бид нэгнээсээ ялгаатай байдаг. Энэ ялгаа тийм ч сүртэй зүйл биш. Гагцхүү бид боддог, сэтгэдэг, мэдэрдгээрээ, хүн төрөлхтөн гэх нэгэн том гэр бүлийн гишүүн гэдгээрээ адилхан. Хүн ухаанаараа өөрт хэрэгтэй эд зүйлсийг буй болгодог ч өөрийгөө устгах уур хилэн, шунал тачаалыг мөн л үүсгэдэг юм байна. Зэвсэг хураах гэсэн ойлголт байдаг. Ямар утгатай болохыг нь бүгд мэднэ. Тэгвэл өөрийн атгаг санааг ялан дийлэхийг, Далай ламтан дотоод сэтгэлийн “зэвсгийг хураах” хэмээн зүйрлэдэг юм байна.
Дээрхийн гэгээнтний айлдсан номоос ойлгосныхоо хэрээр л бичлээ. Буруу ойлгосон зүйл байгаа нь гарцаагүй ч санаатайгаар худлаа хэлсэн зүйл байхгүй гэдгийг хэлж чадах байна. Алдаа эндэгдлийг уншигч та бүхэн ухааны мэргэн сумаар харван бодож залруулна хэмээн найднам.
Далай ламтантай сүсэгтэн олныг уулзуулж, сургаал номыг нь сонсох боломж олгосон АНУ дахь Төвд, Монголын бурхан шашны төвийн тухай болон тус төвийн тэргүүн Ажиа гэгээний айлдсан номын тухай дараа өгүүлэх болно.

АЛТ ДЭЭР ҮҮ, АРДЧИЛАЛ ЧУХАЛ УУ

Орос, Хятад хоёр байгалийн баялгийнх нь төлөө өрсөлдөж, Монгол орон хүчний тэнцвэрийг барих гэж АНУ руу хандаж байна. Ингэлээ гээд Монголын ардчилал аюулгүй байж чадах уу. Чамгүй олон зууны туршид хоёр хөрш нь Монголыг ээлжлэн эзэрхсээр ирж. Хятадын 200 гаруй жил үргэлжилсэн дарлал 1911 онд Манжийн эзэнт гүрэн унаснаар төгсгөл болсон ч хэдхэн жилийн дараа Зөвлөлтийн коммунистууд тэдний халааг авсан аж. ЗХУ 1990 онд задран унаснаар Монгол орон жинхэнэ тусгаар тогтнолоо олж, шинэ удирдагчид нь олон ч бэрхшээлтэй нүүр тулсан. Нэг асуудал тухайлбал, Хятад, Оросын дунд хавчуулагдсан тусгаар тогтнолоо хэрхэн хадгалах вэ гэдэг одоог хүртэл шийдэгдээгүй байна. Арвин баялаг нөөцтэй ашигт малтмалын ордууд энэ оронд нээгдэх тусам тусгаар тогтнол нь тулгамдсан асуудал болон хувирлаа. Монголын Засгийн газар 2010 оны аравдугаар сард өмнийн говьдоо байдаг Оюутолгойн ордоо олон улсын компаниудтай хамтран ашиглах таван тэрбум долларын гэрээг үзэглэсэн.
Гэрээний нийт өртөг нь энэ улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээс хавьгүй их агаад тус баялаг ордоос жилдээ хэдэн тэрбум фунт зэс, 330.000 унци алт олборлоод байхад нөөц нь багаар бодоход 35 жил хүрэлцэнэ. Цаана нь дахиад нүүрс, ураны баялаг ордууд хэвтэж байгаа гэх. Чухам энэ бүхэн тусгаар тогтнолыг нь эрсдэлд оруулж байгаа юм.
Ялангуяа эрчимтэй томорч буй эдийн засгаа түүхий эдээр цатгаж чадахгүй, ангалзаж байгаа өлсгөлөн Хятадын зүгээс бодитой аюул нүүрлэж мэднэ. Сэтгэл зовнисон Монголын удирдагчид хэзээ ч алдагдаж мэдэх хүчний тэнцвэрийг барихын тулд улс оронд нь зайлшгүй хэрэгтэй байгаа Хятадын хөрөнгө оруулалтыг авахын зэрэгцээ улс төрийн нөлөөг нь сааруулах олон улсын түнш хайж байна. XIX зуунд геополитикийн тэмцлийн гол зэвсэг болж байсан төмөр замын асуудал энд давтагдана гэх нотолгоо одоохондоо алга. Хятадын хилээс холгүй байдаг асар их баялагтай Тавантолгойн нүүрсний орд уул уурхайн аварга компаниудын сонирхлыг татаж байна.
Уурхай ашиглалтад орвол жилдээ 50 сая тонн нүүрс олборлох боломжтой. Гол зангилаа нь нүүрсний уурхайгаас хамгийн том хэрэглэгч болох нь тодорхой байгаа Хятад руу төмөр зам тавих шаардлага гарч байгаа юм. Одоо байгаа төмөр зам Тавантолгойгоос 400 км орчим зайтай. Хамгийн хямд, хамгийн ойрхон хувилбар бол хилээс 80 км зайтай төмөр замыг Хятад руу татах. Тавантолгойн нүүрсний ордыг одоо эзэмшиж байгаа “Энержи ресурс” компани дээр дурдсан чиглэлээр төмөр зам тавихаар зэхэж байгаа бөгөөд Германы төрийн мэдлийн “Deutsche Bahn AG” төмөр замын компанитай гэрээ байгуулж, суурь судалгаа хийх ажилдаа орсон. “Deutsche Bahn” компани 2011 он гэхэд төмөр замыг ашиглалтад оруулах төлөвлөгөөтэй.
Гэвч Монголын Засгийн газар энэ төлөвл өгөөнөөс жийрхэж байгаа. Тэд Тавантолгойг Хятадын төмөр замын сүлжээтэй холбосноор уурхайд өмнөд хөршийнх нь давамгайлал тогтох төдийгүй төмөр зам баригдсан тохиолдолд Оюутолгойн баялаг мөн түүгээр дамжин Хятадын нөлөөнд орно хэмээн зовниж байгаа юм. Улаанбаатар дахь Стратеги судлалын төвийн шинжээч Машбатын Отгонбаяр “Цаасан дээр байгаа төмөр замын зургаас үзэх юм бол Хятад Монголын нутгаас өм хазаад авчихсан юм шиг л харагдана” гэсэн юм.
Хятад руу төмөр зам тавих нь одоо байгаа төмөр замыг Тавантолгойн уурхайтай холбохоос илүү хямд гэдгийг Улаанбаатар хүлээн зөвшөөрдөг. Гэвч үндэсний аюулгүй байдал нь мөнгөнөөс үнэтэй аж. Монголын Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яамны Санхүү, хөрөнгө оруулалтын газрын дарга Дашбалжирын Нэмэхбаяр “Төмөр зам бол бидний амин чухал хэрэгцээ мөн. Гэхдээ Засгийн газрын төлөвлөгөөнд нийцэхгүй байгаа төмөр замыг барьж байгуулах эрхийг хувийн компанид өгч чадахгүй. Хөрөнгө оруулагчид ахиухан ашиг харах нь ойлгомжтой. Харин бидэнд өөр зүйл хэрэгтэй. Тэд манай улсад орж ирсэн л юм бол бидэнтэй хамтран ажиллах ёстой.
“Энержи ресурс”, “Deutsche Bahn AG” санал болгож байгаа төмөр замын төлөвлөгөөнд Засгийн газар хаалт тавих нь бараг тодорхой” гэж хэлсэн. Хятад руу төмөр зам тавих хувилбарт хөрөнгө оруулах сонирхолтой Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн банк зэрэг олон улсын зээлдүүлэгчдийг Улаанбаатарын байр суурь аягүйцүүлж байна. Уурхайгаас зүүн хойшоо Монголын төмөр зам руу хандсан чиглэл тээвэрлэлтийн зардлыг гурав дахин өсгөнө гэж банкууд мэтгэж байна.
Энэ чиглэлээр тээвэрлэлт хийхэд урт зам туулахаас гадна галт тэрэгний дугуй солих илүү ажиллагаа шаардана. Учир нь Монголын төмөр зам ОХУынхтай адил өргөн царигтай бол Хятадынх нарийн байдаг. Хятад руу шууд төмөр зам тавихад дан ганц монголчууд ч дургүй байгаа юм биш. Хүйтэн дайны үеийн өв хөрөнгө болох “Улаанбаатар төмөр зам”-ын 50 хувийг хянадаг ОХУ монголчуудтай “эв санааны” нэгдэлтэй байгаа юм. Тавантолгойн нүүрсийг ОХУ руу зөөх боломж олгохын тулд одоо байгаа төмөр замын сүлжээтэй холбохыг тэд хүсэж байна. Уурхайгаас Хятад руу төмөр зам тавих хувилбарыг юун түрүүнд сонгох юм бол зүүн хойшоо тавих төслийг (одоо байгаа төмөр зам руу) гацаана хэмээн Москва монголчуудыг сүрдүүлж байгаа нь эргэлзээгүй. Оросуудад байгаа давуу тал нь тэд зүүн тийш төмөр зам тавих сан байгуулж байгаа төдийгүй Монголын Засгийн газартай бат бэх холбоотой. “Оросуудын нөлөө их байгаа. Төмөр замын асуудлаар монголчууд дангаараа шийдвэр гаргах боломжгүй. Стратеги, геополитикийн хувьд Орос Монголд нарийн царигтай төмөр зам тавих ажилд бэрхшээл учруулна. Үүнийгээ улс төрийн аргаар яаж ийгээд хийж дөнгөнө.
Бид ердөө хоёрхон хөрштэй гэдгээ мартаж болохгүй” гэж Нэмэхбаяр хэллээ. Гэвч Хятад руу төмөр зам тавих саналыг дэмждэг олон улсын байгууллагууд байгаа. Азийн хөгжлийн банкны Монголыг хариуцсан захирал Адриан Рутенберг “Монголын нийгмийн зарим хэсэг Хятад руу түрүүлж зам тавих юм бол оросууд зүүн тийш тавих төмөр замын ажилд саад учруулна хэмээн үздэг. Үүнд үнэний хувь бий” хэмээн хэлэв. Нэмэхбаяр энэ тухай “Хятад өмнө зүг тавих төмөр замыг дэмжиж байгаа нь гарцаагүй.
Гэхдээ тэдэнд зүүн тийш тавих төмөр замын ажилд саад хийх бодол байхгүй. Оросууд аль хэдийнэ Монголд ирчихсэн. Харин Хятад бол ирээгүй байгаа” гэсэн юм. Хятад, Оросын дунд хавчуулагдсан Монгол орон цэргийн хүчин чадлаа нэмэгдүүлэх арга чарга хайж, АНУ болон Өрнөдийн орнуудтай энэ талын харилцаагаа бэхжүүлж байна. “Улаанбаатар 1990-ээд оноос эхлэн НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцох хүсэлт тавьж байсан ч Монголын Зэвсэгт хүчин шаардлага хангахгүй гэж НҮБ үзсэн. Гэвч Иракийн эсрэг дайтах холбоотны цэргийн хүчинд аль болох олон орныг татан оролцуулах шаардлага АНУ-д гарсан тул цэрэг илгээх Монголын саналыг хүлээн зөвшөөрсөн” гэж шинжээч М.Отгонбаяр хэлж байв.
Ингээд өмнөд Ирак дахь “Camp Echo” цэргийн баазын аюулгүй байдлыг хамгаалахад оролцохоор 150 монгол цэрэг Иракт очсон бөгөөд 2008 онд сүүлчийн ээлж үүргээ гүйцэтгээд эх орондоо ирсэн. Монголын цэргүүд одоо ч Афганистанд үүрэг гүйцэтгэж байгаа. Холбоотны цэргийн эвсэлд нэгдсэн Монголын зүтгэлийг АНУ урамшуулж “Мянганы сорилтын сан”-гаар дамжуулан 285 сая долларын тусламж өгч, “Хааны эрэлд” нэртэй хамтарсан хээрийн сургууль жил бүр зохион байгуулах болсон. Шинжээчийн хэлж байгаагаар энэ хээрийн сургууль Иракийн дайнд оролцсоны үр дүнд олж авсан шагнал аж. АНУ-ын тэнгисийн явган цэргийн баг Монголын Зэвсэгт хүчнийг Өрнөдийн цэргийн арга барилд сургаж байна.
Хамгийн гол нь монголчууд санасандаа хүрч НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчний үйл ажиллагаанд оролцож, 2006 оноос хойш Сьерра-Леон руу 250 хүнтэй цэргийн ээлж илгээх болсон. Хажуу хавирганд нь АНУ-ын нөлөө тэлж байгаад Орос таатай хандахгүй байгаа. Вашингтоны алхам болгонд хариу барьж эхэлсэн төдийгүй цуврал хээрийн сургууль зохион байгуулж, долоон сая долларын цэргийн тусламж амласан. Хоёр талын албаны хүмүүс хээрийн сургуулийг энхийн зорилготой хэмээн мэдэгдэж байгаа ч Монголын Батлан хамгаалахын офицерууд зорилгыг нь “Монголын армийн зэвсэглэлд байгаа Оросын хуучирсан тоног төхөөрөмжийг хэрхэн засаж сэлбэх вэ гэдэгт бүх зүйл чиглэгддэг” хэмээн аминчлан ярьж байна. Түүнээс гадна Москва Монголын төмөр замд АНУ-ыг оруулахгүй байх оролдлого хийх болсон.
АНУ Монголын төмөр замыг сайжруулахад зориулан 285 сая доллар өгөхийг зөвшөөрсөн. (Энэ тусламж одоо яригдаж байгаа уурхайгаас аль нэг тийш төмөр зам тавих асуудалтай ямар ч холбоогүй юм) Гэхдээ одоо байгаа Монгол төмөр замд санхүүгийн шалгалт хийх нөхцөлтэйгээр. Нөхцөлийг ОХУ хүлээн авахаас татгалзсан. Монголын Засгийн газарт дээрх тусламжийн мөнгийг өөр төсөлд зарцуулах тухай бодохоос өөр сонголт үлдсэнгүй. Гэлээ гээд монголчууд зүгээр суусангүй хүчний тэнцвэрийг хадгалахаар хичээж байгаа. Монголчуудын “гурав дахь хөрш” хэмээн тодорхойлсон бодлоготой төстэй “олон туйлт” бодлого явуулж байгаа Казакстаны жишээ тэдэнд өөдрөг сэтгэгдэл төрүүлж байгаа. Казахстан тусгаар тогтнолоо олж авснаас хойш байгалийн баялгаа ашиглан эдийн засгаа асар богино хугацаанд өөд нь татсан.
“Freedom House”-ын жил бүрийн индексээр чөлөөт орны ангилалд ордог Монгол орон улс төрийн хувьд хоёр хөршдөө үлгэр жишээ болно. Одоохондоо орлого багатай байгаа ч өсөн дэвжсээр байна. Тэднийг хүчирхэгжүүлэх уул уурхайн олон төсөл цаасан дээр нэгэнт буучихсан. Гэвч баян хүчирхэг болох хэрээр гаднаас ирэх даралт шахалт бас нэмэгдэнэ. Тусгаар тогтносон, ардчилсан Монгол Улс энэ хэвээр цаашид оршин байх эсэх нь тодорхойгүй байна хэмээн Joshua Kucera http://the-diplomat.com сайтад бичсэнийг хөрвүүлэв.

Гадаад бодлого

Туурга тусгаар улсын оршин байх нэг үндэс нь зөв, цаг үеэ мэдэрсэн гадаад бодлого. Төрт ёсны 2000 гаруй жилийн түүхтэй Монгол орны хувьд бие даасан гадаад бодлого явуулж чадалгүй олон зуун жил болсон. Манж, Хятадын талхинд 220 орчим, Оросын дагуул улс болж 70 шахам жил болсныг хэлж байна л даа. Дэлхийн талыг нурааж явах үедээ гадаад бодлого битгий хэл өөрсдийн дэг журмыг сэлмээрээ, суу залиараа тогтоож, өдийг хүртэл уламжлагдан тогтсон олон шинэ ойлголтыг дипломат ёсонд буй болгосон. Дотоод сөргөлдөөний улмаас гадаад бодлого дээрээ нэгдмэл байж чадалгүй байсаар бусдын хоол болсон монголчуудад бие даасан бодлого явуулах боломж 1990 оны ардчилсан хувьсгалаар олдсон.
Өнгөрсөн 20 жил алдаж оносон зүйл олон, эдийн засаг, улс төрийн чухал асуудал дээр хуваагдмал байр суурьтай байсан ч ардчилал гээч юмны буянаар хэнийх нь зөв болохыг ард түмнээрээ шийдүүлж (сонгууль), хайнаа хагалж байв. Хүч тэнцсэн үедээ дотроо зөвшилцөж чадаад байв. Харин ганцхан зүйл дээр тухайлбал гадаад бодлого дээр нэгдмэл байр суурьтай байж чадсан. Аль ч нам төр барьж байсан сөрөг хүчний зүгээс гадаад бодлоготой холбоотой том асуудал дээр маргаан өрнөж байгаагүй санагдана. Санаанд орж байгаагаас sincerely yours гэсэн нэг англи үг жигтэйхэн маргаан дэгдээж байж билээ. Америкийн билүү, Их Британийн ч бил үү нэг элчин сайдын яаманд бичсэн захидлаа хэсэг нөхөд энэ үгээр дуусгасан нь хэрүүлийн шалтгаан болсон. Захидлынхаа төгсгөлд цаад хүндээ хүндэтгэл илэрхийлэн бичдэг танд үнэнч, таныг хүндэтгэсэн гэхэрхүү утгатай дээрх үгийг эх орноосоо урваж, гадаадын хүчинд үнэнч байгаагаа илэрхийлсэн хэрэг хэмээн үзэж байв шүү, тэр үед. Инээдтэй ч юм шиг, одоо бодоход. Өнөөдөр ийм үгтэй захиа хүнд илгээгээгүй, хүнээс аваагүй хүн олдохгүй.
Харин өнөөдөр гадаад бодлогын хувьд хоорондоо зөрөлдөх, хамгийн гол нь “зөрөлдүүлэх” гэсэн гадаадын нөлөөлөл илт ажиглагдах боллоо. Сайны ёр огт биш. Шалтгаан нь уул уурхай, түүнийг дагасан их гүрнүүийн сонирхол. Энэ орны ашиг сонирхол дээр үндэслэн гадаад бодлого нь тодорхойлогддог баймаар. Ялангуяа одоо нээгдээд байгаа ордуудаас баялаг зөөх төмөр замын асуудал тойрон ид бужигналдаж байна. Сонсвол нарийн төмөр замыг Хятадын “талынхан” тавих гээд байгаа бол өргөнийг нь Оросын талыг “баримтлагчид” дэмжээд байгаа бололтой. Эдгээр улсыг бөөнд нь олигархиуд гэдэг гэнэ. Ард түмний, Монголын эрх ашгийг жинхэнээсээ дээдэлдэг “ориг” монголчуудад эрх мэдэл байхгүй байгаа аж. Яагаад ч юм ард түмэн тэдэнд эрх мэдэл өгсөнгүй. Гэхдээ хөөрхийс гудийхгүй юм. Яаж ийгээд мөнгө цаас “олоод” жагсаад, цуглаад, цустай, шүлстэй тангараг өргөөд ард түмнийхээ төлөө яваад л байна. Үйлс нь бүтээсэй билээ, хөөрхийс.
Хаданд хавчуулагдсан халиуны зулзага шиг Монгол оронд маш зальжин, алсыг харсан гадаад эдийн засгийн бодлого, түүнийг хэрэгжүүлэх овсгоо самбаатай сэтгэл нийлсэн баг (хувь хүн биш) яг одоо л хэрэгтэй. Тийм хүмүүс гудамжинд явж байгаа гэдэгт би л хувьдаа итгэхгүй. Бодлого боловсруулж, хэрэгжүүлж чаддаг бол олигархи байна уу, биш байна уу хамаа алга. Өнчин ишигний гарзгүйгээр өөрөөр хэлбэл огт шулуулахгүйгээр хөгжинө гэж огт байхгүй. “Гэлээн гэх байтугай, гөлөөг” гэх хүн байхгүй гэлээ гэдэг шиг Монголыг хараад нулимс нь гараад, хөөрхийсийг хувийн эрх ашиг харалгүй хөгжүүлээд өгье гэх хүн манай гудамжны хэдэн жагсаалчаас өөр байхгүй шүү, үнэндээ.

Электрон судар хэмээх оршвой

Ердөө хоёр гуравхан хоногийн өмнө Италийн Засгийн газар үндэсний номын сандаа хадгалагдаж байгаа нэг сая шахам номыг электрон хэлбэрт шилжүүлж, “Google” компанийн байгуулж байгаа цахим номын сангийн хөмрөгт оруулан интернэтэд байрлуулах гэрээг үзэглэсэн. Хоёр талын байгуулсан гэрээний дагуу “Google” компани энэ ажлыг гүйцэтгэх аж. Хаа хаанаа ашигтай бизнес. Нэг нь цахим номын сандаа байрлуулах электрон зар сурталчилгаанаас мөнгө олох бол нөгөө нь түүх соёлын гайхамшигт өв болох хэдэн мянган жилийн түүхтэй оюуны бүтээлээ болзошгүй эрсдэлээс хамгаалаад авч байгаа хэрэг. Интернэтэд газар хөдөлж, үер болохгүй нь ойлгомжтой. Нэмэрт нь дэлхийн олон сая хүн уг номуудыг ашиглах боломжтой болж байгаа юм. Италийн Флоренц хотод 1966 онд буусан үерийн үеэр олон мянган ховор сайхан ном устаж үгүй болсонд италичууд одоо хэр харамссаар байгаа аж.
Энэ бүхнийг нуршсаны учир нь бидэнд хайрлан хамгаалж, авч үлдэх оюун санааны баялаг болсон ном судар чамгүй бий. Өөрсдийн гэсэн бичиг үсэгтэй болоод мянга илүү жил болж байгаа ард түмэн шүү дээ. Тэдгээрийг хамгаалах төдийгүй олон нийтэд хүртээмжтэй болгох хэрэгтэй байна. Миний мэдэхээр “Ганжуур”, “Данжуур” гэх мэтийн их хөлгөн судар манай Үндсэний номын сангийн архивт бий. Сураг сонсоход сайн гэж хэлэхээргүй нөхцөлд хадгалагдаж байгаа бололтой. Номын сангийнхан муудаа биш цаад байр байшин энэ тэр нь шаардлага хангахаа больчихсон юм гэнэ лээ. Харин ч Г.Аким гуай санаачлан төрөөс мөнгө авалгүйгээр хөлгөн судрын баринтгийг шинэчлэх буяны үйл эхлүүлсэн нь дажгүй болсон гэсэн. Эртний бичгийн мэргэдийн өөхөн дэнгийн гэрэлд нуруугаа бөгцийтөл суун бичсэн, орчуулсан, барласан жишиггүй их ном манай Үндэсний номын санд, хүмүүсийн гар дээр бий.
Эхний удаад өөрсдөө электронжуулаад “Google”-д биш юмаа гэхэд дотоодын боловсрол, шинжлэх ухаан, аль эсвэл томоохон портал саитуудад тавих ажлыг хийж эхлүүлэх хэрэгтэй байна. Дан ганц буянтны өглөгөөр энэ ажил бүтэхгүй, төрийн туслалцаа зайлшгүй хэрэгтэй. Техникийн талын мэргэжилтнүүд бол манайд байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Нэгэнт цахим хэлбэрт оруулчихсан ном судрыг орчин цагийн монгол хэл рүү буулгах нь дараагийг асуудал. Иймэрхүү буянтай ажлын эхлэл ч тавигдсан. Нэр бүхий эрдэмтэн мэргэд “Бодь мөрийн зэрэг” судрыг орчин цагийн монгол хэлэнд энгийн, ойлгомжтойгоор, яруу сайхан буулган олон нийтэд тараасан нь хүмүүст их таашаагдсан.
Хэдхэн ном интернэтэд байрлуулснаар улс орон хөгжих юм биш, мартагдах шахсан монгол бичгээр (зарим нь бүр хуучин гэдэг) бичсэн юмыг хэн унших юм гэх хүн байгаа л байх. Бичгийн соёл бол аливаа үндэстний бүх соёл, түүхэнд шингэмэл байдаг сонгодог өв. Хэрэв тухайн үндэстэн өөрийн бичиг үсэгтэй бол шүү дээ. Юун тэр гутал хувцас. Тийм биш бол хэчнээн сайн байгаад Хятадын соёлын хүрээний, Грек, Ромын соёлын хүрээний гэх мэтээр л хэлэгдэнэ. Чухамдаа талын нүүдэлчид өөрсдийн гэсэн өвөрмөц соёлтой байсны гэрч нь хуучин гэгдэвч үл хуучрах үндэсний монгол бичиг, түүгээр бичиж үлдээсэн оюуны бүтээл юм.
Итали бол Европын соёл иргэншил, түүний нэг хувилбар болох америк иргэншлийн нэг голомт. Үүнийгээ гэрчлэх оюун санааны агуу бүтээлүүдээ хүн төрөлхтөнтэй хуваалцах гэж байна. Бидний хувьд эхлээд дотроо амт, аагийг нь мэдэж аваад цааш хөдөлмөөр байна санж. Хүний хүүгээс хүзүү дутуу биш дээ.

Богд Дүнжингаравыг түрээслье

Хотод амьдардаг хөдөөнийхөн сайхан шүү. Зун, намрын дэлгэр цагт нутагтаа очиж амрана гээд алга болооод өгнө. Зарим нь төрсөн бууцандаа дээрээ хөрвөөгөөд ирлээ гэсээр орж ирнэ. Бүтэн жилдээ ханиад хүрдэггүй юм гэнэ. Эм тариа үнэтэй цагт бас л их хэмнэлт шүү. Хотын бид яахав дээ бууцан дээр төрөөгүйдээ харамсаад л суухаас. Ямар төрөхийн хашаан очоод шороон дээр өнхрөлтэй нь биш. Аягүйдвэл цагдаад баригдана.
Харин сүүлийн үеэд хөдөө яваад ирсэн танилууд маань өсөж төрсөн нутаг ус нь унаган төрхөө гээж, гол мөрөн, булаг шанд нь ширгэж байгаа тухай гасалсаар ирдэг болсон. Бүр төрсөн бууцыг нь хүртэл сэндийлээд хаячихсан нь нэг бус гэнэ. Буруутан нь алт, ашигт малтмал гэх Монголыг хөгжүүлэх нигууртай баялаг. Яасан ч их байдаг юм. Хотынхон цемент, улаан шороон дээр өссөн болохоор байгаль хайрладаггүй гэж битгий бодоорой. Энэ улсын гортиг дотор байгаа уул ус тань өндөр нам, өргөн нарийн ялгалгүй бидний л юм. Нүүдэлчин монголчууд байгаль дэлхийгээ хайрлах эртний соёлтой ард түмэн. Байгалиас бүрэн хараат байдаг, өөрсдийгөө уул усныхаа нэг хэсэг хэмээн үздэг учраас арга ч үгүй биз. Өнгөрсөн зууны дунд үеэс гарааг авч, сүүлийн хориод жил эрчимжсэн хотжилтын нөлөөгөөр уламжлал орхигдсон тал бий.
Хотынхонд бусдаас илүү хайрлаж, харамладаг уул ус бии юу гэвэл бий. Тэр нь Богд Дүнжингарав, болор Туул. Хүн болгон төрсөн жалга довныхоо уул усыг хайрлах нь буруу биш ч эх орон гэсэн нийтлэг ойлголт заавал байх ёстой л доо уул нь. Энэ тухай дараа жич ярих учраас түр орхие. Улаанбаатарчуудын (бусад нь хайрладаггүй гэсэн үг биш шүү) хайрладаг дэлхийн ууган дархан газрын нэг Богд уул, түүнийг эмжин урсдаг Туул гол өнөөдөр нүд хальтармаар болсон. Яах вэ? Цагтаа царманд нь буга урамдаж, усаар нь сал урсаж байсан гэх. Одоо ул мөр ч байхгүй. Зайсангаас Горхи Тэрэлж хүртэл сөөм газар үлдэлгүй ил далд аргаар мөнгөтэй, танилтай нь аваад сүйд хийж байгаа юм байх. Богд уулыг алж байгаа гэх энэ шалтгааны цаана бас аварч болох гогцоо байх шиг санагдана. Юу гэхээр ямар нэг аргаар “авсан” гэх нөхдөд тэр газрыг нь хариуцуулан өгөх. Бүр зуун жилээр. Зөвхөн монгол хүнд гээд нэмчихье (ингэхгүй бол аягүйдвэл хятадын тагнуул гээд унана).
Хүн хувьдаа авсан юмаа тордож додомдоно уу гэхээс биш. Модыг нь огтолж, шуудайлж зараад, усаар нь алтны шороо угаахгүй нь ойлгомжтой. Тэгтлээ доошоо орсон хүмүүс тэнд газар аваагүй гэж бодож байна. Хүний хувиа бодсон атгаг санааг нь зөв тийш нь залах хэрэгтэй. Хилэн ихтийг аргаар, хилэнц ихтийг номоор тэтгэ гэдэг сэн бус уу. Түүнээс биш дан ганц ой хамгаалагч болон иргэдийн “эх оронч” сэтгэлд дулдуйдаад нэмэргүй. “Баатар эрд ч ар гэр бий ” гээд латины зүйр үг чинь нэг юм хэлээд байгаа юм. Олон арав, бүр зуун жилээр түрээслээд авсан газраа хүн мод тарьж, хог шороог нь цэвэрлэхээс гадна олз хайсан дэл сул этгээдийг алхуулахгүй. Тэндээ амралт сувиллын газар нээчихсэн нэг нь бол улам сайхан болгож, олон хүн татаж их мөнгө хийхийн тулд нүдний цөцгий шигээ хайрлан хамгаална. Энэ бол ерөөсөө хүний төрөлх зан. Улсын юм, дархан цаазтай газар гэж хичнээн орилоод тусаар бага. Эзэнгүй юм л гэсэн үг. Дээрээс нь хамгаална гэсэн нэрээр татвар төлөгчдийн мөнгийг нэмж хувхайлна.
Зайсангийн аманд гэхэд л хэдэн зуун айлын орон сууц барьчихсан, хахууль нь багадчихсан хэдэн “байгаль хайрлагч” зөвшөөрлийг нь өгөхгүй гэж эх оронч царай гаргана, зурагтаар. Газар хөдлөвөл хариуцлагын хэн хүлээх юм ч гэх шиг. Байгалийн гамшгийн хариуцлагыг хэн ч хүлээдэггүй байхаа, зүгээр. Байдаг бол бурхан хүлээнэ биз. Бурханы өмнөөс тэд нар юу вэ.
Сая Перугийн эдийн засагч Сото гуай ирээд явлаа. Түүний багийнханы тооцоогоор Улаанбаатарын гэр хороололд албан ёсны бүртгэл байхгүй, эдийн засгийн эргэлтэд орох боломжгүй 7 тэрбум гаруй долларын үхмэл хөрөнгө байна гэнэ. Богд хан уул, Туулын хөндийд байгаа үхмэл хөрөнгө гэвэл аймаар юм гарна даа. Нурааж байхаар албан ёсоор бүртгэж, эргэлтэд оруулаад, далиманд нь уул усаа хамгаалуулаад, бас үл хөдлөх хөрөнгийн татвар энэ тэрээ авах хэрэгтэй шүү дээ. Ганц Богд хан уул ч биш, Улаанбаатарын ойр орчмыг энэ маягаар л авч үлдэхээс өөр гарц харагдахгүй байна. Улсаас хулгайлж, хумсалж авсанаараа байшин сав босгосон сайхан гарууд тэрүүгээр бишгүй дээ л бий. Бүгд л тийм байв гэж. Цаг нь ирхээр хулгайч нар аяндаа Ганц руу ачигдаж л таараа. Тэрийгээ мэдсэн үү бараг Туулын эрэгт шахуу шинэ шорон барьсан гэсэн. Камерынхаа цонхоор гэрээ харьцгаана биз. Богд хан уул холгүй юм чинь.

Сав

О.Тогоо

Эртний мэргэд ном сурахаар ирсэн багачуудыг шавь оруулж авахдаа айхтар шинждэг байсан гэнэ. Цөл гатлан, холыг зорих гэж буй жинчин амны ус хийх саваа сонгож байгаа лугаа адил сонждог байсан гэх. Ном сурах “сав”, өөрөөр хэлбэл шавь орж буй хүмүүн дээшээ харсан, цэвэрхэн, битүү ёроолтой сав байх ёстой аж. Олдохуйяа бэрх боловч ийм “сав” байдаг гэнэ. Зарим “сав” бүх болзлыг хангадаг ч ёроол цоорхой байх нь элбэг, зарим нь ёроол бүтэн, дээшээ харсан байдаг ч дотроо асуудалтай байдаг агаад тун ч элбэг тохиодог байна. Бүр “заводаасаа” уруугаа харчихсан сав ч ховор биш төдийгүй сав хэмээн тооцоход бэрх хүмүүс цөөн бус гэнэм. Харин ном сурах “сав” заавал гоё сайхан байх тухай ямар нэг үг сургааль, үлгэр домог олдсонгүй. Айхтар хайсан ч үгүй. Царцаа Намжил бол хаанаас нь ч харсан нөгөө юу бол лав биш. Зүгээр л азтай юу юм даа.
Одоо бол байдал өөрчлөгдсөн. Сав л бол сав. Энэ тэр гэж ялгаж салгаж болохгүйгээр барахгүй чингэх нь хуулиар хориотой. За манай хүүхэд ном сурахгүй нь гэртээ байж байг гэдэг юм уу, эсвэл багш нь за ингээд харих замдаа дуулсан болгон чинь эрдэм гэх маягийн юм хэлээд Царцаа Намжил шиг буцааж бүр болохгүй. Иргэншсэн нийгэмд хүүхэд бүр ерөнхий боловсрол үнэ төлбөргүйгээр заалгах эрхтэй. Хүсвэл эх, эцэг нь илүү сайн гэж үзсэн хувийн сургуульд төлбөр төлөөд сургах эрх нь нээлттэй. Сүүлийн үед хувийн сургуулийг илүү үзэх хандлага давамгайлж байна. Шуудхан хэлэхэд улсын сургуулийг голж байна. Үнэгүй юм үнэ цэнэгүй байгаа хэрэг. Төрийн мэдлийн сайн сургууль байгаа л байх гэхдээ олон биш.
Бүс нутаг, хот, улсын хэмжээний тоо, физик, гадаад хэлний олимпиад, тэмцээнд хувийн сургуулийн хүүхдүүд илт давамгайлах болсон. Тэнд анги дүүргэлт, нэг багшид оногдох хүүхдийн тоо цөөн, багш нар нь өндөр цалинтай байдаг. Улсын сургуульд байдал эсрэгээрээ, нэг ангид 40-50 хүүхэд байх нь ердийн үзүүлэлт. Ийм байхад ямар ч мундаг багш байгаад хичээлээ олигтой заах, ойлгуулахад бэрхтэй. Харин ч өдий болтол болгоод байгаа нь бүр гайхмаар. Байдлыг сайжруулах ганц арга бол боловсролыг бизнес болгох. Сүүлийн үед бизнес гэдэг үгийг луйвар гэж гүжирдэн ойлгодог болсон. Бизнес хийдэг хүнийг луйварчин гэж үздэг хүмүүс бий. Уул нь англи хэлний busy (завгүй) гэсэн үгнээс гаралтай үг юм билээ. Businessman гэхээрээ завгүй, ажил хэрэгч гэх ухааны утгатай гэсэн. Хадуураад явчлаа орхие.
Бизнес болгоно гэхээр сургуулийг хувьчлаад, төлбөр авах гэсэн санал биш. Сургуулиудын дунд өрсөлдөөн байхгүй байгаа нь сургалтын чанарт нөлөөлж байгаа хамгийн том сөрөг үзэгдэл. Эдийн засгийн хөшүүрэг, өрсөлдөөн буй болгодог талонжуулах гэж нэг арга байна. Энгийнээр тайлбарлавал, улсын сургуулийн нэг сурагчид нэг жилд улсаас зарцуулдаг мөнгийг тооцож гаргаад, хүүхэд бүрт мөнгөн дүнтэй нь дүйцэхүйц талон олгох. Энэ талоноо өгөөд төрийн мэдлийн аль ч сургуульд нэг жил сурах эрхтэй. Гэхдээ сургуулиа өөрөө сонгоно. Төрийн мэдлийн сургууль хэдий хэр талон цуглуулна, түүгээрээ санхүүжинэ гэсэн үг. Сургууль нь олигтой халаалт байхгүй, багш нар нь сурагчиддаа гар хүрдэг эсвэл элдэв аргаар мөнгө татаас нэхдэг газрыг зорих тэнэг хаана ч байхгүй. Сургуульдаа ахиухан мөнгө санхүүжилт олж, цалин цавуугаа нэмэх хүсэлгүй сургууль мөн л байхгүй. Товчхондоо сургуулиудын дунд санхүүжилтийн төлөө, хүнд сурталтнуудаас үл хамаарсан эрүүл өрсөлдөөн буй болно. Дагаад биеийн тамирын талбай, “Үдийн цай” хөтөлбөр, сургуулийн гуанз зэргийг тойрсон жинхэнэ “бизнес” алга болох магадлал өндөр. Өөрөөр хэлбэл өдгөө цагийн шавь нар сурах “саваа” сонгоно. Дээвэр нь бүтэн юм уу, багш нар нь ямар ая зантай юм гээд л.
Өнөө маргаашгүй хийчихэж болохгүй ч боловсролын системд нэвтрүүлэхэд гэмгүй л туршлага. Бэлтгэл ажил энэ тэр гээд зөндөө л юм шаардагдах байх. Шийдэж болохгүй асуудал байхгүй шүү дээ. Хэн ч түлхүүргүй цоож хийдэггүй юм.

ХАНДИВ

О.ТОГОО

Зуд болж байна, Монголын хөдөөд. Малчдын амьжиргаа болсон хэдэн мал барагдах нь гэж айсан төр, олон нийт чадлынхаа хэрээр л хандив өгч, тусламжийн гараа сунгаж байх шиг. Мах, сүүгүй болчих нь гэж айсандаа биш л дээ. Ядарсан үед нэгэндээ туслах нь хаана ч байдаг л зүйл. Гэтэл зарим нь хотын биднийг тэжээж байгаа малчдад хүн бүр тусламж өгөх ёстой хэмээн шүлсээ үсчүүлэх нь ядаргаатай. Бид мах, сүүг нь зүгээр аваа юу?
Хаа холын Гаитид ч байгалийн гамшиг тохиож, газар хөдлөлтийн улмаас амь үрэгдсэн хүмүүсийн тоо хэдэн арван мянгад хүрлээ. Дэлхий даяараа л хандив, тусламж өгч байна. Гэхдээ хэлбэр нь манайхаас их өөр юм. Хандивыг гар утсаараа өгч байгаа бөгөөд амласан мөнгө нь тухайн хандивлагчийн утасны төлбөр дээр нэмэгдээд явчихна. “Mobile Giving Foundation” төрийн бус байгууллага арав гаруй хоногийн дотор 30 сая
доллар босгосон гэнэ. Цаана нь яг ийм зарчмаар ажиллаж байгаа цөөнгүй суваг бий. Хандивын доод хэмжээ 10 доллар. Энэнээс бага бол мессеж явахгүй.

Манайд яагаад ч юм иймэрхүү маягаар хандив босгохоос төвөгшөөх юм. Хандив өгөх хүсэлтэй ч концерт, тоглолт үзэх завгүй хүн олон. Харин мессеж бичээд хандив өргөчих гэвэл ганц хоёр мянган төгрөг “савчих” хүмүүс захаас аван бий. Тэгээд ч хандивын тоглолт энэ тэр чинь мундахгүй цаг зав шаардана. Тэгээд ч хандивыг мессежээр авах нь “гэзэг ороолгохгүй” байх давуу талтай. Олны нүдэн дээр хэдэн саяар нь амлачихаад луу унждаг сайхан гарууд цөөнгүй. Дараа нь зохион байгуулагчид тус болох гэсэн биш өрөнд унаж, хандивын мөнгө цохисон хардлагад унана. Хардах тал дээр ч бид лут л даа.

Мөн цаг зав муутай ажил хэрэгч хүмүүс, мөнгө хөрөнгөтэй компанийн захирлууд гуйлгаас залхсан байдаг тул ийм арга хэмжээнд очихоосоо цааргалдаг. Очоод өгөхгүй байж болохгүй, өглөө гэхэд багадуулчихвал тэрнээсээ эс юм болно. Нутгийнхаа ийм тийм уурхай, баялгийг ашиглачихаад царай алдсан харамч энэ тэрээрээ хэлүүлнэ. Тэгсэнд орвол гар утсаараа боломжийн юм явуулж, утасныхаа төлбөр дээр гаргуулчихаад явж байвал санаа амар. Хэрэгт дуртай сэтгүүлчид шалгаагаад байвал төлбөрийн хуудсаа үзүүлчихнэ биз.

Өрнөдөд дэлгэрсэн өөр нэг арга нь нэртэй жүжигчид, дуучид, алдартнууд 100 доллараас дээш хандив өгсөн хүмүүст өөрсдийн тоглосон кино, альбом, мэндчилгээгээ илгээх. Гэхдээ зүгээр л явуулчихдаггүй гэнэ. Урьд нь тухайн хандивлагчид хандсан халуун дулаан үгсийг хэлсэн бичлэгтэй. Тэрний тэр та ийм ийм зовлон зүдгүүрт унасан хүмүүст тусламжийн гараа сунгасанд талархлаа илэрхийлж үүнийг илгээв гэх мэт. Зарим нь ч шууд сая саяар чулуудаж байна. Гольфчин Тайгер Вудс гурван сая, жүжигчин Леонардо ди Каприо нэг сая
доллар гэх мэтчилэн хөөрхий Гаитид өгч байна. Айлын хүүхдүүд ч яахав ингэдэг юм байж. Нутгийнхаа уул усыг санан, дөрвөн уулын дунд тарчилж байдаг манай алдартнууд ч удахгүй хандивлаж өгөх вий. Уул усныхаа тахилга, мөргөлд залагдан очиж, олон саяын үнэтэй унаа тэргээр байлдаг наадамд нь хүчээ үзүүлж, хурдан буянаа сойдог алдарт бөхчүүд, уяачид (уяач улс төрчид мөн ч олон бий дээ) нутгийн олныхоо магнайг тэнийлгэнэ гэдэгт малчин та эргэлзэх хэрэггүй шүү. Гагцхүү хандиваа хэрхэн өгөхөө мэдэхгүй байж мэднэ. Аль болох хялбар арга олж өгөх гэж чадан ядан үзэж байгаа маань энэ. Өнөөдөр манай улсад бараг хоёр сая гар утас хангинаж байна шүү дээ.

Халамж

О.ТОГОО (2009-12-17)
Аль ч улсын төр хөдөлмөрлөх чадвараа алдсан хүмүүс, өнчид, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, өндөр настан, сэтгэцийн өвчтэй хүмүүсийг тэтгэх, асран хамгаалах үүрэгтэй. Хаана ч ийм байдаг. Монголын төр ч ялгаагүй энэ үүргээ ямар засаг тогтож байгаагаас үл хамаараад чадах ядахаараа биелүүлсээр ирсэн. Мэдээж иргэдээсээ татварлан авсан мөнгөөр хийдэг л дээ. Түүнээс төрд ямар юмны мөнгө байхав. Одоо хүнсний талон тараах гэж байна. Нэг бүр нь хоёр мянган төгрөгний үнэтэй долоон талоныг сар тутам 30.000 хүнд өгөх юм байна. Энэ талоноор мах, сүү, талх, ургамлын тос зэрэг өргөн хэрэглээний 10 нэр төрлийн бараа авах аж. Учиргүй тооцоо хийгээд сардаа төдөн төгрөг болох юм байна, нөгөө гайхлуудын авах гээд байгаа нэг тэрбумаар чинь төдөн хүн тэжээх нь байна гэх мэт тооцоо хийхээ больё доо. Төвөг цаашаа. Хүний “буян” хүнд шингэх биш.

Ядуу чадуугаа асран тэтгэ¬дэг нь хүний ёс. Эрт цагаас л ийм байсан, одоо ч хэвээрээ. Нийгмийн хөгжлийн аль ч үед энэрэнгүй сэтгэл, улс төрийн зорилготой алхам хоёрын хольц болсон тусламж дэмжлэг байсаар ирсэн. Зорилго нь үгээгүй ядуусыг тэтгэх. Цаашлаад улс орныхоо хүч чадлыг бэхжүүлж, аль ч нийгэмд голдуу олонх байдаг ядуусыг талдаа татах. Гуйлгачин, түүлгэчин язганаж байдаг улсыг хэн ч гэсэн зүсэм талхаар эзлээд авчихна биз дээ. Гэхдээ дандаа ийм зорилготой байсан гэвэл алдас болно. Түүхэнд тэмдэглэснээр эртний ромчууд, жүүдүүд ядууст тусалж, ургац хураасны дараа тариан талбайд үлдсэн будаа тариаг түүж авахыг зөвшөөрдөг байж.

Лалын шашин энэ талаар гойд энэрэнгүй бодлого явуулж, исламын шашны таван тулгуур зарчмын нэг нь ядууст өглөг өгөх хэмээн үзэж байв. Хоосон тунхаглаад зогсохгүй, амьдралд хэрэгжүүлж, Халифын санд татварлан цуглуулсан баялгийн тодорхой хувииг өнчид, бэлбэсэн эхчүүд, өндөр настнуудад зориулдаг, муж бүр гамшиг, өлсгөлөнгийн үед хэрэглэхээр тариа будаа нөөцөлдөг байж. Тэртээ наймдугаар зуунд Аббасины халиф Аль-Мансурын гаргасан энэ шийдвэр олон зууныг дамжин мөрдөгджээ. Харамсалтай нь хүн төрөлхтний түүх иймэрхүү гэгээн сайхан зүйлээр хомс аж.

Нэн эртнээс дайн байлдаан хийж ирсэн нүүдэлчин монголчуудын хувьд олныг хамарсан өлсгөлөн, өвчин тахалд бараг өртөж байгаагүй тул дээр дурдсан “үйлчилгээ” байсан гэхэд эргэлзээтэй. Харин хэн нэгэн хаан ширээнд залрахад сангаас өвгөд хөгшид, өнчин ядууст бэлэг өгөх, зуд турхан болоход өнтэй газар өвөлжүүлэх зэрэг бол харин байжээ. 1911 онд тусгаар тогтнолоо зарлаж, Богд Жавзандамбыг хаанд өргөмжлөхөд мөн л “эмзэг хэсгийнхэнд” бэлэг сэлт өгөхийн сацуу хоригдлуудыг сулласан байна.
Харин шинэ Монголын халамж юу байв аа. За бараг л бүх үйлчилгээ үнэгүй байлаа. Бүх шатны сургууль, эмнэлэг, нэр нь л улсынх болохоос биш орон байранд хүртэл үнэгүй орж байв. Бас хүүхдийн мөнгө гэж байсан. Хаа очиж шударга хуваарилдаг байсан юм гэнэ лээ. Тухайн өрх хэдэн хүүхэдтэй энэ тэрээс хамаараад хэмжээ нь өөр өөр. Одоогийн хүүхдэд өгдөг мөнгөтэй адилгүй. Харин энэ бүгдийн өртгийг гаднаас зээлээр авч байлаа. Ардчилсан засгийн эхэн үед хэцүүхэн, цалин, тэтгэврээ арайхийн тавьж байсан бол одоо сагана гэдэг нь болж байх шиг.
Хүнсний талоныг эсэргүүцэх бодол алга, гагцхүү эзнээ олсон байгаасай л гэж хүсч байна. Ерөөсөө аливаа халамж тусламжийн талаас илүү хувь нь түгээлтийн системээр орж, үхэр долоочихсон юм шиг алга болдог, зохих эзэндээ хүрдэггүй. Хүрсэн ч өгч байгаа, авч байгаа хоёр сэтгэл дундуур үлддэг. Энэ нь түгээлтийн системийг хэрэгжүүлж байгаа Засгийн газрын хүнд сурталтай холбоотой. Төрийн халамж үйлчилгээнд хамрагдаж, хишиг хүртэнэ гэдэг туйлаас бэрх. Бөөн бичиг цаас. Тусламж авах ёстой хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, өндөр настнууд тэр их бичиг цаасыг бүрдүүлж чадна гэж хэний толгойд ордог байна аа. Тэгсэн атлаа тохуурхаж байгаа юм шиг нээлттэй хаалганы өдөр бил үү, нэг марзан юм хийнэ. Бусад өдөр нь хаалттай байдаг гэдэг онигоо бараг үнэн шүү.
Орон нутгийн “феодалууд” аль намыг дэмждэг эсэхийг нь болгоож байж тусламжид багтаадаг гэсэн. Үнэн бол хэцүү еэ.
Хүнсний талон тараах бол муу биш санал. Ийм төсөлд төр санаачлагч, бодлогоор дэмжигч л байх хэрэгтэй. Хэрэгжүүлэх ажлыг нэр хүндтэй компани, алдартай хүмүүст даалгах нь илүү үр дүнтэй. Ийм газрууд, хувь хүмүүс нэр төрөө маш их эрхэмлэдэг. Нэр төр нь тэдний бизнесийн баталгаа байдаг учраас хулгай хийхгүй нь ойлгомжтой. Өлсгөлөнгийн үед ийм арга хэмжээ авч байсан түүх Орост байдаг юм билээ. 1891 онд тус улсын тариалангийн гол мужууд ургац алдаж, өлсгөлөн болоход хүнсний тусламж, мөнгө цуглуулах буяны ажлыг Лев Толстой, Антон Павлович Чехов, Владимир Короленко зэрэг нийгмийн оюун санааны хөтөч болсон хүмүүс зохион байгуулж, 12 сая хүний амийг аварсан түүхтэй. Өлсгөлөнг Орос орон 400.000 “төлийн” гарзтай давсан. Гэтэл манайд өлсгөлөн болоогүй байна шүү дээ. Бидний хаясан хогийг түүгээд, бүр идээд “амьдарч” байгаа цөөнгүй хүн байгааг бодохоор бид тартагтаа тулчихаагүй байна шүү. Энэ ч яахав холын жишээ.
Бидний гар утсанд заримдаа тусламж хүссэн мессэж ирдэг. Өвчин зовлонд унасан хүмүүст тусламж хүссэн, туслахыг хүссэн хүн ийм дансанд мөнгө илгээнэ үү гэх мэт. Нэг нэгж нэг төгрөгтэй тэнцдэг, тусламж болгон илгээсэн таны нэгжийг дараа нь мөнгө болгоод авна гэсэн үг шүү дээ. Тусламжаар илгээсэн нэгжийг мөнгө болгодог үйлчилгээ нээчих юм бол, тусламж хэрэгтэй хүмүүс тусгай дугаар хэрэглэдэг бол, ийм үйлчилгээтэй компанид бага зэрэг татварын хөнгөлөлт үзүүлдэг бол мөн зүгээр ээ. Төр заавал татвар аваад, буцаагаад тарааж байхаар зарим нэг юман дээр өөрийгөө чөлөөлж баймаар юм.
Африкийн Кенид safaricom гээд иймэрхүү үйлчилгээ үзүүлдэг оператор байдаг юм гэнэ. Ашиг ч их олдог юм байх. Заавал тусламж гэх юм байхгүй, нэгжийг мөнгө болгох үйлчилгээ байдаг учраас хүмүүс нь дэлгүүрийн худалдагчийн гар утас руу харуулж байгаад л нэгжээ явуулаад наймаагаа хийчихдэг юм биш үү. Сайндаа ч биш хүмүүс нь тэр бүр дансны дугааргүй болохоор ийм үйлчилгээг нэг сэргэлэн англи эр сэдээд хэрэгжүүлсэн юм шиг байна лээ.
За даа, тэгээд тэнэг нь бичээд, сохор нь уншаад, дүлий нь сонсоод, хэлгүй нь ярьж өгөв гэгчийн үлгэрээр хөөрхий харуудын туршлагыг манайхан тоохгүй биз дээ.
Улс орны эдийн засаг сайжирч, бяд суухын хэрээр халамж хүртэгсдийн тоо нэмэгддэг бичигдээгүй хууль хаа сайгүй байна. Европ, АНУ-д ядуу, оронгүй гэргүй хүмүүсийг толгой хоргодуулах, хооллож ундлах ажлыг голдуу сүм хийд, “мөлжигч” гэсэн тодотголтой томоохон баячууд, үйлдвэрийн эзэд болгоод байдаг байж.
Гэтэл төр халамжийг гартаа аван татвар төлөгчдийн мөнгөөр туйлах явдлын эх анхлан Германд тавигджээ. Бүх асуудлыг цус, төмөр хоёроор шийдэх боломжтой хэмээн үздэг байсан “төмөр канцлер” хочтой Отто фон Бисмарк 1890-ээд онд осол, өвчин, хөгшрөлтийн даатгалыг Германд нэвтрүүлжээ. Цаад санаа нь хүчтэй өрсөлдөгч болон гарч ирж байсан социал демократуудыг улс төрийн тавцангаас шахах. Яваандаа халамжийн энэ тогтоц ХХ зууны үеэр Их Британид, гучаад оны Их хямралын дараа АНУ-д нэвтэрсэн байна. Одоо бол дэлхийн бараг бүх оронд их бага хэмжээгээр бий болсон. Ажилгүй ядууст, ажил хийдэг ядуусын мөнгийг авч өгдөг энэ үзэгдэл сүүлийн үед хэрээсээ хэтэрсэн тул олон нийтийн зүгээс эсэргүүцэлтэй тулгарах боллоо. Хямралын үед энэ нь бүр тод харагдаж байна. АНУ-д 1962 оноос хэрэгжиж эхэлсэн Хүнсний талон хөтөлбөрт (Food Stamp Program) 2009 оны зургадугаар сарын байдлаар 35 сая хүн хамрагдаад байгаа нь түүхэнд үзэгдээгүй явдал боллоо. Найман америк хүн тутмын нэг нь гэсэн үг. Хэдий баян орон ч гэлээ өдөрт 20.000 мянган хүн үнэгүй хоол хүнс авах хөтөлбөрт хамрагдаад ирэхээр юу болох нь ойлгомжтой.
Манайд одоохондоо даруухан эхэлж байна. Сонгууль дөхөөд ирэхээр юу болохыг таахад бэрх. Уул нь халамж гэдэг чинь энэрэнгүй сэтгэлийн үүднээс хийж байгаа “ялгаварлан” гадуурхалт шүү дээ. За, энэ энэ найз нар маань ийм ийм зовлон гачаал, золгүй явдлын улмаас тусламж авахаас аргагүй боллоо. Хөөрхийс минь та нартай адилхан ажил хийж чадахгүй байгаа юм, та хэдийнхээ цалин, орлогоос гувчуур татаж, өгөхөөс. Надад ямар мөнгө байх биш гэх маягаар л төр хандаж, бид өгч байгаа хэрэг шүү дээ. Түүнээс хүн бүрийг өлгийнөөс авс хүртэл тарвалзуулна гэсэн үг яавч биш. Зохих эзэд нь авч чадахгүй байгаад л хүмүүс бухимддаг болохоос татвар өгсөндөө уурлаад байгаа юм алга. Төлөхгүй гээд хаачих билээ. Энэ хорвоод чинь үхэх, татвар төлөх хоёроос бусад нь худлаа юм гэсэн.