Тогоогийн блог

Гадаад монголоор аялсан минь 5

2010-07-25T14:52:00.000+08:00

2010-07-22 13:31
АНУ-ын жуулчин Уильям Дуглас манай улсаар аялсан тэмдэглэлээ “National Geographic” сэтгүүлийн 1962 оны гуравдугаар сарын дугаарт нийтлүүлжээ. Одоогоос 50 шахам жилийн өмнө гарсан энэ тэмдэглэл тухайн үед хаалттай байсан Монгол орныг өрнөдөд танилцуулахад өөрийн үүргээ гүйцэтгэсэн нь лавтай. Түүний бичсэн тэмдэглэл өнөөгийн уншигчдад сонин байх болов уу хэмээн санаж, бага зэрэг товчлон хөрвүүлээд толилуулахаар шийдсэн юм. Энэ ялдамд энэхүү тэмдэглэлийг бидэнд өгсөн МОҮХны ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ж.Отгонцагаан гуайд талархлаа илэрхийлье. Түүний тэмдэглэлд лам нарын тухай, хятадтай хийдэг худалдааны тухай, адуу экспортолдог тухай бага зэрэг эргэлзээтэй зүйлс байсан ч засвар хийлгүй тэр хэвээр нь орчуулсан болно.
ҮРГЭЛЖЛЭЛ 5
Бээжингээс англи хэлээр дамжуулдаг нэвтрүүлэг нь тод сайн дуулддаг ч мэдээллийг коммунист үзэл суртлын өнцгөөс мушгин гуйвуулна. Бичиг үсэг үл мэдэх явдал их байсан энэ орон ердөө хүний нэг үе өнгөрөхөд хүүхэд багачуудаа уншиж, бичиж чаддаг болгожээ. Өөрийн эртний бичгээр төрийн хэргийг хөтлөн явуулахыг бүрмөсөн зогсоон хөсөр хаяж, 35 үсэг бүхий крилл цагаан толгойг өөриймшүүлж авчээ. Орос крилл үсэг нь 33 үсэгтэй байдаг. Гэхдээ одоогийн хүү- хэд багачууд нь өөрийн түүх соёлоосоо бүрмөсөн хөндийрс өнгүй. Эртний монгол бичгээ дунд сургуулийн 8-11 настай багачууд үзсээр байна.
“АГШНЫГ БҮТЭЭГЧ” БУЮУ НӨХӨРЛӨЛ АВЧИРСАН ЗУРГУУД
Урьд нь би Азийн орнуудын алслагдмал нутгаар аялж явахдаа тосгоны хүмүүстэй найрсаг харилцаа тогтооход хэрэг болохуйц бэлэг авч явдаг байлаа. Тосон бал хамгийн тохиромжтой бэлэг болохыг би туршлагаасаа мэднэ. Харин энэ удаа Дин Конгер илүү сайхан санаа олсон юм.
Дарсан зургийг тэр даруйд нь угааж, бэлэн болгодог зургийн аппарат. Их том хайрцагтай эд. Түргэн зураг гайхалтай үр дүн авчирсан даа. Улаанбаатар дахь албан ёсны уулзалт дээр, хөдөөгийн суманд, холын замд, сангийн аж ахуй, нэгдэл, хот айлд гээд бидний явсан газар бүрт энэ аппарат саад бэрхшээл бүрийг арилгаж, дулаарал авчирч байв. Хэлмэрч И.Очирбал маань үүнийг “Агшныг бүтээгч” (Moment camera) хэмээн нэрлэсэн. Биднийг айлд буудаллаад нэг зураг авахад л тэр дороо энэ тухай яриа тарна даа.
Хэд хэдээрээ хүрч ирээд зургаа дарж өгөөч хэмээн найрсгаар гуйдаг байсан юм. Авсан зураг маань хатаж амжаагүй шахам байхдаа хойморт заларч, мөнөөх Ленин, Зөвлөлтийн сансрын нисгэгчид, Монголын баатруудтай эн зэрэгцэнэ дээ. Гэр бүлийн зураг бол бүр хүндэтгэлтэй. Хэдийгээр монголчууд ХХ зууны дундуур өөрсдийн замаар механикжиж байгаа ч малчид нь Чингисийн үеэс уламжилж ирсэн үнэт зүйлсээ хадгалан үлдэж чадсан байна. Тэдний өвөг дээдсээрээ бахархах, үр удмаа, гэр бүлээ гэх халуун сэтгэл нь тусгаар тогтнолыг хүсэх тэмүүлэлтэй нь адил хүчтэй юм. Хятадын шунахай худалдаачид нэгэн цагт Монголоор дүүрч, ард түмнийг сорон мөлжиж байв.
Улаанбаатарын нэгэн профессор энэ тухай “Тэр цагт ардууд тал цайг нэг хонь, эсвэл ямаагаар авч байж. Дээлийн өнгө гэхэд зургаагаас долоон богийн үнэ хүрч байсан хэрэг. Яваандаа бүх мал Хятад худалдаачдын гарт орж монголчууд тэдний малыг хариулах болсон ” гэсэн юм. Оросын худалдаачдын тухайд гэж намайг асуухад “Тэд бас байсан. Гэхдээ хятадуудтай адил шулаачид байгаагүй” гэсэн юм.
________________________________________
ХЯТАДЫН ГАРААС АНГИЖИРСАН НЬ
-Хятадын худалдаачид өнөө- дөр ямар байгаа вэ хэмээн асуусан. Хятадын монополь урьдын адил дэлгүүр, зоогийн газруудад байгааг би мэдэж байсан юм. Профессор “Нэгдэлд элсэхгүйгээр зоогийн газартаа мах, ногоо худалдан авах боломжгүй гэдгийг хятад эздэд бид хэлдэг. Зоогийн газрууд нэгдлийн зарчмаар ажиллах ёстой” гэж хариулсан.
-Дэлгүүрүүдийн хувьд -Адилхан. Жижиглэнгийн бүх худалдаа төрийн мэдлийн, эсвэл нэгдлийн зарчмаар явах ёстой гэж тэрбээр хариулсан даа. Улаанбаатарын их сургуульд цөөвтөр хятад багш ажиллаж, эх хэлээ заадаг юм билээ.
Барилга, бүтээн байгуулалтын салбарт Хятадын коммунист бригадууд ажилладаг гэж би дээр хэлсэн. Бээжингийн тусламжаар тоосго, хавтан, шил, нэхмэл, гурилын шигшүүрийн үйлдвэрүүд босжээ. Гэхдээ миний бодлоор Монголын эдийн засаг дахь Хятадын оролцоо улам бүр багасч байх шиг санагдсан. Монголчууд энэ тусламжийг нэг ойшоохгүй, хөгжлийнхөө чиг хандлагыг Орос орноор баримжаалж байх шиг.
Зөвлөлтөөс хамааралтай болж байгаа нь гадаадад илгээж байгаа оюутнуудын тооноос тодорхой харагдаж байгаа юм. Энэ хичээлийн жилд гэхэд л 1300 хүн Орост сурч байгаа бол Хятадад ердөө үүний аравны нэгтэй тэнцэх тооны хүн сурч байх жишээтэй. Албаны хүн энэ бүхнийг товчхонд нь “Хятадууд түүх, уран зохиол, хэл шинжлэлээр олон оюутан сургаж өгөхийг санал болгодог. Гэвч Монгол орчин үеийн улс болохын тулд өрнө зүг харах хэрэгтэй” гэж дүгнэв.
________________________________________
ОРОСЫН ТУСЛАМЖААР БАРИГДАЖ БАЙГАА ТӨМӨР ЗАМ
Оростой холбоотой болсон нь бүх зүйл дээр илт. Улаанбаатарын өндөр албаны хүмүүсийн зарим нь орос эхнэртэй. Энэ жагсаалтын эхэнд Ерөнхий сайд Юмжаагийн Цэдэнбал бичигдэнэ. Оросын зүгээс энэ бүхэнд дургүйлхээд байдаггүй бололтой. Тэд юм юманд оролцож байна. Үйлдвэр, станц, хотын гол суурийг тавихаар орос инженер үүд хэдэн зуугаараа иржээ. Эрхүү, Бээжинг холбосон төмөр замыг тэд дайны дараа барьжээ. Энэ төмөр зам Монголын хувьд алтны уурхай бол Москвагийн хувьд Хятадтай холбогдсон гол шугам. Энэ замаар дамжин үйлдвэрийн төслүүд ирж, монголчууд ажиллах хүчийг нь гаргаж, зөвлөлтүүд удирдаж, хяналт тавьжээ. Гэхдээ өнөөдөр монголчууд төмөр замыг өөрсдөө ажиллуулж байна.
Орос өдгөө Монголыг нисэх онгоц, нутагтаа бэлтгэсэн нисгэгчид, тэр бүү хэл гахай, тахиа, туулайн мах гээд шинэ төрлийн хүнсээр хангаж байна. Нүүдлийн мал аж ахуй дээр суурилсан уламжлалт эдийн засагт гахайн маханд “орон зай” байсангүй. Сангийн болон үр тарианы аж ахуй бий болохын хамтаар гахайн мах үзэгдэж эхэллээ. Тахианы мах 1921 оноос өмнө бас л нүдний гэм байсан бол одоо энэ чиглэлийн аж ахуйнууд олон болжээ. Монголын цэвэр тунгалаг гол мөрөн, нуур цөөрөм загасаар хахаж байдаг ч загасчин харин байгаагүй гэнэ. Одоо бол загасны аж ахуй цэцэглэн хөгжиж, жил бүр Орос руу их хэмжээний загас гаргадаг.
Монголын анхны инженер үүд, машинистууд, физикчид, химичид Москвад бэлтгэгджээ. Оросууд механикч, техникч бэлтгэх хүрээлэнгүүд байгуулснаас гадна лабораторийн ажилтнууд, хэл шинжээчид, ургамал судлаачид, эмч, багш нарыг бэлтгэж байна. Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд сургууль, эмнэлэг, цэцэрлэгийн бүтцийг байгуулахад тусалж байгаа юм. Зурагтай үлгэр үздэг цэцэрлэгүүд, зарим үлгэрүүд нь бидний багын дурсамжийг санагдуулж байлаа. Жишээлбэл, гэртээ үлдсэн бяцхан ишигн үүдийг хууран хаалгыг нь онгойлгуулаад, залгих гэж оролддог ховдог чононы тухай үлгэр байсан. Чоно санасандаа хүрдэггүй л дээ.
________________________________________
ЗӨВЛӨЛТ ЗАГВАРЫН МАШИНУУД
Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд хүүхдийн зуслан, сангийн аж ахуй, нэгдэл, балет, дуурь, багшийн сургууль байгуулахад тусалж байна. Оросын машин, багаж хэрэгсэл хаа сайгүй. Гурилын элеватороос угаалгын өрөөний хэрэгсэл, ачааны тэрэгнээс хүнд механизм хүртэл бүгд Зөвлөлтийнх. Оёдлын үйлдвэрт Британийн, гутлын үйлдвэрт Чехославакийн машинуудыг ашигласаар байна.
Зүүн Европын орнууд цөөнгүй төсөл хэрэгжүүлж байгаа ч аж үйлдвэр, боловсрол, хөдөө аж ахуй, газар тариаланд хойд хөрш нь зонхилдог. Засгийн газрын үйл ажиллагаанд нь оросуудын оролцоо яг ийм өндөр байгаа шинж тэмдэг бид олж хараагүй. Засгийн газрын албаны хүнээс асуусан юм.
-Оросын тусламж зээл үү, буцалтгүй тусламж уу?
-Зээл
-Зээлийн хүү нь ямар вэ?
-Хэвийн нөхцөлд 2.2 хувьтай
-Орос чанга гартай зээлдүүлэгч үү?
-Хүүнд ач холбогдол өг дөгг үй. Зээлээ буцалтгүй тусламж болгох нь ч байдаг гэсэн. Хувьсгалын цучлыг 1921 онд хаясан Сүхбаатар 1923 онд 30 насандаа өөд болсон аж.
Төр, шашны дээд эрхийг барьж байсан (Шашин, төрийг хослон баригч) Дээд ламын илгээсэн эмч Сүхбаатарыг хордуулж алсан гэж монголчууд ярих юм билээ. Сүхбаатар ташуурандаа нууц захидал хийж аваад 1920 онд Оросыг зорьжээ.
Ленинээс тусламж хүссэн захидал байж. Улс төрийн тогтолцооны хувьд Монгол орон Зөвлөлт хэлбэртэй болж, ердөө л ганц нам, Монгол ардын хувьсгалт нам үүсч, коммунизмын бэлгэ тэмдэг болжээ. Гишүүнчлэл нь хариугүй бага, 1.000.000 монголчуудын ердөө 50.000 нь энэ намд харьяалагдана. Марксист, ленинист ангийн зарчим сургуульд шаардагдана. Захидлыг нь задалж үздэгт зарим хүмүүс таагүй хандаж сэтгэл дундуур байдаг. Зохиолчид нь ямар нэг зохион байгуулалтад орж, ажлын бус цагаар бичдэг аж.
Зохиолчдын хороо ямар сэдвээр бичих, ямар ном бэлтгэхийг шийдэж, хянан засварлана. Тэгээд Хэвлэлийг хянах газар луу явна. Уг газар татгалзах юм бол Зохиолчдын хороо дахиад ажилдаа орно. Монголын хамгийн алдартай зохиолчдын нэг, одоо ч амьд сэрүүн байгаа Ц.Дамдинсүрэн Зохиолчдын хорооны ч, Хэвлэлийг хянах газрын ч шийдвэрийг дагахгүй хэмээн адарч байж. Түүний “Гологдсон хүүхэн” (Woman Rejected гэж хөрвүүлжээ. Орч) романаар кино хийж байгаа юм.
Очоод удаагүй хүний хувьд намын үхширмэл сурталд автсан гишүүдийг яг тийм гээд хэлчихэд төвөгтэй. Тэдний зарим нэгтэй уулзаад марксист үзэл баримтлалын тухай ярих үед хилэнтэй нүдээр ширтэж байсан даа. Хэдийгээр яриа хөөрөө хүнд болох үе байсан ч тэд оросуудтай адил муйхарлах нь үгүй.
Хэрэв Маркс ХХ зууны дундуур АНУ-д сууж байсан бол “Каритал”-ыг бичихгүй байсан гэдгийг би дахин давтан хэлж байсан. Бичих сонирхол ч, үзэн ядалт ч түүнд төрөхгүй байсан. “”Марксын бичсэн тэрхүү капитализм гэгч танай эртний нийслэл Хархоринтой адил булшлагдсан” гэж би монголчуудад хэлсэн юм.
________________________________________
ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ АМИН СҮНС НЬ ЯРИХ ЭРХ
Монголын хөгжлийн талаар өөрийн үзэл бодлоо хэлэхийг нэгэн зоог дээр надаас хүссэн юм. “Хэдийгээр чухал ач холбогдолтой ч хөг жил дэвшлийг зөвхөн хүнсний хангамж, үйлдвэр, эмч, эмнэлгийн үйлчилгээгээр тодорхойлох боломжгүй. Хөгжил дэвшил гэдгийг тодорхойлохын тулд оюун санааны үнэт зүйлсийг зайлшгүй тооцон үзэх ёстой. Яруу найргаар нь аль нэг нийгмийг тодорхойлж болно. Бичих эрх нь байна уу? Дуртай сэдвээрээ туурвиж болж байна уу? Албаны хүний үгийг сонсох ёстой юу гэх мэтчилэн.
Өөрөө бичиж, өөрөө хэвлүүлээгүй юм бол итгэх хэрэг байхгүй” гэж хэлсэн дээ. Орост тохиолддогтой адилаар эсэргүүцэн хашгиралдаж, намайг буруутгасангүй. Тэдний оюун санаа нээлттэй хэвээрээ юм байна гэж би дүгнэсэн. Гэлээ гээд монголчууд өрнийн, жүүдийн, загалмайн иргэншлээс даанч хол байна.
Өрнийн иргэншлийн гайхамшигт номууд, утга зохиолын тухай ойлголт алга. Хэрэв монголчууд Орос, Хятадын дунд энэ мэт хавчуулагдан оршсоор байх ахул хэзээ нэгэн цагт үзэл суртлын хүүхэлдэй болон хувирах нь дамжиггүй. Байдал иймдээ хүрэх юм бол халуун сэтгэлтэй, эрэлхэг зоригт энэ ард түмний хувьд ч, өрнийнхний хувьд ч эмгэнэл болох болно.

АМРАЛТ

2010-07-18T11:45:00.000+08:00

2010-07-17 10:42
Төрт ёсны 2000 гаруй жилийн түүхтэй Монгол төрийн наадам өндөрлөөд хэдхэн хонож байна. “Дараа жилийн наадам хүртэл дахиад 365” гэж ирээд л санаа алддаг юм гэсэн. Надад ч тэгэх шалтгаан одоогоор алга. Наадам дуусаа л бол амралт эхэлдэг бичигдээгүй хууль Монголд бий.

Юун тэр наадмын дараа намар. Наадмын дараа жинхэнэ амралт эхэлнэ. Хөдөө л явцгаана даа. Төрсөн бууцан дээрээ хөрвөөх, эцэг өвгөдөөс шүтэж ирсэн уул овоо, ус голын тахилгадаа оролцох, нас өндөр болсон ижий, аавдаа бараагаа харуулж, нэг удаа ч болов унага, тугал татаж өгөхөөр гарч өгнө дөө, нутгаа санасан хотын монголчууд. Төрсөн нутгийн агаар салхи нь эм, хөрвөөсөн бууц нь бараг л вакцин шахуу гэж ярих юм билээ. Ортой л байх. Үнэхээр тийм юм бол миний муу хотыг муулан байж юунд энд амьдарна вэ. Утаатай л гэнэ, униартай л гэнэ. Өмхий л гэнэ, хог новштой л гэнэ.

Тэгвэл юунд нь хоргоддог байна аа. Дөрвөн уулын дунд тарчилж байхаар хөхрөх хөдөө, хөх тэнгэрийн хаяандаа очооч дээ. Шөнө зүүдлээд байдаг юм гээ биз дээ, нутаг жалгаа. Ёстой өнөө зүлгэн дээр гэрээ барьчихаад, зүгээр л нэг амьдраач дээ. Чадахгүй л дээ. Жаврын сөргүү харж чадахгүй нойрны ноднууд. Мань мэтэд бол хөдөө явах “ёс суртахууны эрх” алга. Энэ өвлийн зуднаар хэдэн навсгар малчдаа ёстой нэг авч өгсөн дөө хөөрхий чинь. Зуны дэлгэр цагаар өвс хадлангаа авч байхгүй яасын хохь нь, архи, айраг эргүүлж овоо тахиж байхаар отор нүүдэл хийх нь яав, хэнд эрхлээд байгаа юм, хэний малыг хариулж байгаагаа бодмоор доо, та нарын амьжиргаа юм байгаа биз дээ. Яахаараа та нарт туслах ёстой юм гэж ирээд л авч өгсөн. Тэр байтугай мал нь цөөрөөсэй гэж “ерөөсөн” хүн ч бий. Би өөрөө хүртэл “мах сүүг чинь зүгээр аваа юу” гэж ирээд л өвчигнөсөн.

Хүний зовлонг хараад баярладаг шимнус бид биш. Гэхдээ адилхан амьдрах гэж ядаж байж нэгийгээ зулгаагаад байхаар уур хүрээд байх юм. Өршөөгөөрэй. Ажаад байхад хотын монголчууд ид ажлын үеэр очоод наадам, найр зохион байгуулаад хөөрхийсийн ажлыг алдуулаад байдаг бололтой. Сураг сонсоход нэлээдгүй олон ланжгар наадам энэ зун хөдөөгүүр болох гэнэ. Юун хадлан, юун отор нүүдэл. Тонил цаашаа. “Шинэ монгол” адуу ирэх гэж байхад чинь л болоод явчина шүү дээ. Шинэ орос гэж бол байдаг. Гэхдээ энэ нь хүнийг хэлж байгаа хэрэг. Тэгсэн манайд мал адгуус болоод явчихаж байгаа юм. Үнэндээ бол эмгэнэл. Гашуун ёжлол шиг сонсогдож байна. “Шинэ монгол” адуу. Энийг орчуулах гээд нэг үзээрэй, аль нэг хэлнээ. Засваргүй онигоо гэдэг л болно доо.

Шинэ адуу дагасан хуучин хүү, хятад торгон дээлтэй гэж байгаа. Яана даа яана, малчид минь. Торгон дээл өмсчихөөд зуд очиж явна даа та нар руу. Мунхаг үзэж байж мэднэ гэгчээр заавал хөхөө өвлөөр малаа барж, хотын цатгалан банди нарын бахыг хангаж элдвээр хэлүүлэх хэрэг байна уу даа.

Дөрвөн хөлтэй, дөшин толгойтой юм үзээгүй биш хэдэн малаа тэвээрүүлэх талаар бодсон нь дээр байх аа. Жилдээ төрийнхөө баяр наадмаар ганц наадаад хурдан буяныхаа тоосыг үзчихсэн л бол хаваасаг биш үү. Уул нь миний мал биш болохоор надад хамаагүй л дээ. Чам шиг юмаар заалгахгүй гэж байгаа бол дураараа л бол. Танд хамаагүй бол надад бүр ч хамаагүй. Турж үхнэ гэж айгаад байгаа юм үнэндээ алга.

2010-07-18T11:43:00.000+08:00

http://www.mongolnews.mn/p/7744

German vs England

2010-06-29T19:23:00.001+08:00

brazil vs Chile

2010-06-29T19:19:00.000+08:00

Гадаад Монголоор аялсан минь

2010-06-21T18:55:00.001+08:00

(Дөрөвдүгээр хэсэг)

Бугуйл

Эрчүүд нь унагаа барьж, эмэгтэйчүүд нь гүүгээ саана. Бугуйл хэрэглэхгүй. Үзүүртээ суран гогцоотой уурга гэх 15 тохой орчим урт нарийн саваагаар унагаа барина. Дохиод л толгойд н шургуулна. “Шургуулаад авсан бол эмээл дээр сайн суух хэрэгтэй” гэж нэг малчин надад ярьсан. Зөв талаас (зүүн) нь дөхөж очих юм бол монгол морьд танихгүй хүнд хажиглаад байхгүй. Буруу зөвгүй байдаг фермийн морь шиг санаж баруун талаас нь очвол хаин аюултай.
Орчин үеийн монголчууд морийг төлбөрийн хэрэгсэл болгон ашигладаг гэнэ. Хятадаас импортоор бараа аваад төлбөрт нь адуу өгдөг юм байна. Дугуй, цай, чихэр, халуун ногоо, үзэг, цаасны хавчаар, ноосон даавуу гээд өргөн хэрэглээний ихэнх бараагаа Хятадаас авч, төлбөрийнхөө 85 хувийг адууны экспортоор барагдуулдаг.
Энэтхэг хэлбэртэй Монгол соёл
Түүх сөхөн үзвэл Монголын соёлд Энэтхэг асар их нөлөө үзүүлжээ. Энэтхэгийн гүн ухаан, соёл Төвдөөр дамжин энд ирснийг номын сан, сүм хийдээр дүүрэн ном судраас харж болно. Бурханы шашнаар дамжуулан Монгол, Энэтхэг хоёр олон зууны турш харилцаатай байжээ. Монголын Шинжлэх ухаан академийн гишүүн түүхч Бира Монголд бурханы шашин хэрхэн орж ирсэн талаар бидэнтэй ярилцсан юм. Тэрбээр “Бурханы шашин Монголд гурвантаа дэлгэрсэн. Эхнйх нь VIII-IX зуунд. Чингис хаан XIII зуунд бурханы шашны байр суурийг Монголд бэхжүүлсэн гэсэн ташаа ойлголт байдаг ч тийм биш. Манж Монголыг бүрмөсөн эзлэн авах хүртэл тийм юм байгаагүй. Манжууд Монголыг эзлэн авч ертөнцөөс тусгаарласны дараа л бурханы шашны нөлөө нэмэгдэж, сүм хийдээ босгон төрийн шашин болсон” гэсэн юм.
Тэр үед Монголд 750 сүм хийд цогцлон босч, эрчүүдийн тал хувь нь тэнд шавилан сууна. Эрэгтэй хүүхдүүд таван настайгаасаа сүм хийдэд ирж шавилдаг уламжлал тогтжээ. Сургууль, соёлыг сүм хийд орлож, зөвхөн лам нарыг бэлтгэн гаргаад зогсохгүй лам нар эмч домчийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Мал сүрэг, бэлчээрийн ихэнхийг сүм хийд өмчилж, нийгмийн баялгийг үл үйлдвэрлэх лам нарыг тэжээж байв.
Удалгүй бурханы шашин монголын нийгэмд баттай байр сууриа нэгэнт эзэлж, түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн бөө мөргөлтэй холилджээ. Дов толгод, уул, нуруу бүхэн өөрсдийн лус савдагтай болж, нэр өгөн тэднийг хүншүүлсэн байна. Ингээд зогссонгүй лус савдгийн нүүр царайг илэрхийлсэн баг хийж, цам хэмээх бүжигт наадам зохиов. Өрнөдийнхөн цамийг “шулмын бүжиг” гэж хочилдог. Цамын бүжигт сайн муу савдагууд, тэдний мөнхийн тэмцэл гардаг. Хэд хоногоор үргэлжилдэг цамын бүжигт наадмын хөтөлбөрт инээдмийн үзэгдэл байдаг байж. Гэхдээ цаад утга санаа нь маш гүн. Сайн тал нь үргэлж ялах боловч хялбар бус урт хугацааны тэмцэл ялалтад хүргэж буйг харуулдаг аж. Сайн талын баатрууд нь хүний эерэг тал болох Хөдөлмөрч чанар, Нөхөрсөг зан байх бол эсрэг дүрийн баатрууд нь Шунал, Тачаал, Хувиа хичээх, Хуурамч, Уур хилэн зэрэг болно.

Хувьсгал лам нарыг доройтуулав

1921 оны хувсгал гарах үед Монгол лам нарын орон болсон байлаа. Үйлдвэржилтийн их хувьсгал энэ орныг тойрон гарсанаар тухайн үед ажиллаж байсан ганц уурхай нь жилдээ ердөө 1500 тонн нүүрс олборлож байв. Байгаа хоёр хэвлэх үйлдвэрт нь орос, хятадууд ажиллах бөгөөд Хятадын дарлалын эсрэг боссон бослогын удирдагч Д.Сүхбаатар нэгэнд нь ажиллаж байж. Бүх баялаг сүм хийд, хятадууд, цөөн тооны язгууртнуудын гарт байв. Хувьсгал зөвхөн хятадуудын эсрэг биш феодалын ёсыг хэвээр байлгах гэсэн хятадуудын гар хөл болж байсан сүм хийдийн эсрэг чиглэжээ. Д.Сүхбаатарын Засгийн газар сүм хийдийн эсрэг хүч хэрэглээгүй ч нэлээд хатуу бодлого хэрэгжүүлжээ.
Лам болох гэж байгаа хүүхэд эхлээд бага боловсрол олж авах ёстой гэсэн хууль баталсан байна. Олон жил мөрдөгдсөн энэ хууль хүүхдээ лам болгох гэсэн олон хүний хорхойг дарж өгчээ. Айлын хоёр дахь хүү заавал лам болдог байсан уламжлал энэ хуулийн үр дүнд үгүй болжээ.
Засгийн газар, сүм хийдийн хоорондох зөрчил 1930-аад оны сүүл 1940 өөд оны эхээр хурцдаж, бослого гарсан төдийгүй Японы армиас тусламж авах гэсэн оролдлого хийжээ. Зарим лам нарыг цаазалсан ч сүм хийд улс төрийн шинж чанартай үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ. Манай хэлмэрч И.Очирбал ингэж ярьсан “Сургуульд явахыг хүсвэл лам нар эсэргүүцнэ, эмч болмоор байна гэвэл мөн л эсэргүүцнэ. Тэд хүмүүст эм тариа, радио шулмын зохиосон өлзии бус зүйл хэмээн ухуулдаг байсан. Эмэгтэй хүн эрчүүдтэй адил тэгш эрхтэй байх нь нүгэл, тийм эмээс шулам өшөө авдаг гэх мэтээр сурталчилдаг байсан” гэсэн.
Улаанбаатар хотод 1961 он гэхэд ердөө хоёрхон сүм ажиллаж байсны нэг нь Гандан Тэгчилэн. Бид Гандангаар очиж, хоёр ч дуганаар нь орсон. Арц хүж үнэртэй, завилан суусан лам нар ном уншиж, Төвдийн хэнгэрг цан дуугарч, бүрээ бишгүүр хангинана. Эврээр урласан 12 тохой бүрээ газрын гүнээс дуугарч байгаа мэт сонсогдоно. Бүх ёслол нь төвдийнхтэй адил санагдсан.
Монголчууд гадаад ертөнцийг сонирхдог нь энд хүртэл мэдрэгдэж байсан. Гандан лээр болсон зоог дээр биднээс олон зүйлийг асуусан.
АНУ-д бурханы шашин дэлгэрсэн үү?, Яагаад Монгол НҮБ-д элсэхийг АНУ эсэргүүцээд байна вэ?, Яагаад АНУ Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрдөггүй юм бэ?, Яагаад манай хоёр орон багш, оюутан солилцох хөтөлбөр хэрэгжүүлдэггүй юм бэ? гэх мэт. Хамба лам “Улс орноо гадаад ертөнцөд таниулах нь энэ түүхэн үед бидэнд зайлшгүй хэрэгтэй байгаа юм” хэмээн айлдсан.
Өдгөө Монголын лам нар улс төрийн явуулгаас бүрэн татгалзаж, зөвхөн шашин номынхоо мөрийг хөөх болжээ. Байдалдаа сэтгэл хангалуун байгаа Гандангийн лам нарыг хараад миний сэтгэл их хөдөлсөн. Дүрэм журам нь эрт цагийнхаараа байсан. Хүний мөн чанар ч алга болсонгүй. Зовлон бэрхшээл тохиолдсон ч туйлбартай, чигч хүн саруул ухаанаа алддаггүй. Цаг үргэлжид ийм байсан.

Бадарчин
Ламын шашны зарим нэг нөлөө одоо ч байна. Үүний нэг жишээ нь өдийг хүртэл яригдсаар байгаа Бадарчингийн явган яриа. Хэрмэл лам нарын тухай хууч яриа, үлгэр домог бишгүй байдаг. Арабын хэрмэл баатруудын үлгэрийг зарим талаар санагдуулна. Тэдний нэгийг одоо энд хэлье.
Хэрмэл бадарчин нэлээд харамч айлд хоног таарч. Чанасан махнаас хүмүүст хувь өгөх үед бадарчин ч аягаа гэрийн эзэгтэйд барьж. Хоол идэх зуур гэрийн эзэн бадарчингаас “Явсан газраар газрын гарц, малын тарга хүч ямар байна даа” хэмээн асуухад, бадарчин хариулж гэнэ, “За даа янз бүр л байна. Зарим газар таны урдуурх шиг тарган сайхан. Зарим газар миний урдуурх шиг ядрангуй л байна” гэсэн юм гэнэ лээ. Олны ухаарал, цэцэн билэг, авууштай зөвлөгөөг хэрмэл бадарчингууд тарааж, тээж явсаар өнөөгийн Монголд авчирчээ.
Зөвлөлт маягийн зохион байгуулалтаар феодалын Монголыг өөрчилжээ. Тэртээ 1920-иод оноос эхэлсэн хөтөлбөр үндсэн өөрчлөлтүүдийг сүүлчийн 15 жилд хийсэн байна. Машин, техникийн эрин ирсэнийг монголчууд мэдэрч байна.
Манай тойрогтой адил засаг захиргааны нэгж болох сум бүр дөрвөн жилийн сургууль, мужтай зүйрлэж болох аймгийн төвүүд долоон жилийн сургуультай болсон юм байна. 1960-1965 онд хэрэгжүүлэх таван жилийн төлөвлөгөөний дагуу сум бүрийг долоон жилийн сургуультай болгохоор төлөвлөжээ. Миний дуулсанаар 1000 хүнд нэг эмч ногдож, сум бүрт эмнэлгийн анхны тусламж үзүүлэх төв заримд нь бүр эмнэлэг байгуулагдсан гэнэ. Аймгын төвүүд бол бүгд эмнэлэгтэй. Эмнэлгийн бүх төрлийн үйлчилгээ үнэгүйгээс гадна яаралтай тусламжийн үед эмч сувилагчдыг жижиг онгоцоор хэрэгцээтэй газар нь хүргэдэг аж.

Байгалийн нисэх буудал

2010-06-21T18:52:00.000+08:00

(Гуравдугаар бүлэг)

Ширүүн бороо говьд долоо, наймдугаар сард л ордог юм байна. Энэ үед жалга судаг усаар дүүрдэг. Жилийн бусад үед хур тунадас бага орлог тул жиип машинаар бараг дуртай зүг рүүгээ явж болно. Ерөнхийдөө талархаг газар учир жижиг онгоц тусгайлсан зурвасгүйгээр хөөрч, бууж болдог гэнэ.
Говьд галт уул олноороо байсныг нотлох ул мөр элбэг.
Говь нутаг байнга хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ. Намхан толгод нь хэзээ нэгэн цагт шовх оройтой, өндөр хадархаг уул байсан ч байж магадгүй.
Бидний явсан газраар хортой могой, мэрэгч амьтад маш их байсан. Бүр харх хүртэл харагдсан. Нам газартаа зээр тун элбэг. Бид хэр зэрэг давхидагийг нь үзэх гэж заримыг нь машинаараа элдэж үзсэн. Тоосонд нь булуулаад хоцрох юм билээ. Бөхөнгийн мөр их байсан ч бараа нь харагдаагүй. Жижиг шувуудаас эхлээд аварга том хар тас говьд бий. Говь бол хавтгай, хулан, тахийн эх орон. Бидний хэмжүүрээр пони морь гэж болох монгол мориноо арай бага биетэй зэрлэг адууг тахь гэнэ. Хулан буюу зэрлэг илжиг нь бидний мэдэх лууснаас багавтар биетэй. Туурай нь адууныхаас арай цомбогор.
Бид Улаанбаатараас баруун хойшоо 100 орчим км зайтай байх адуу үржүүлгийн газар очсон. Бие хааны хувьд америк азаргатай адил том азаргануудыг монгол адуутай эрлийзжүүлдэг газар. Монгол адууг арай өндөр болгох учиртай аж. Хулан, тахь нутгийн адуун сүрэгтээ эвцэлдсэн тохиолдол ч байдаг гэсэн.

Говийн гэрэл

Говийн жин үдийн наран даанч өршөөлгүй. Зуны урт өдрүүд нь нозоором халуун. Гэхдээ цэлмэг сайхан өдөр үд өнгөрөөд говьд л үзэж болох байгалийн чамин үзэгдлийг харж болно. Харин миний анх үзсэн тэргэл сартай тэр нэгэн шөнийн үзэгдлийг дахиж хараагүй.
Нар ташиж сүүдэр уртсах тусам говийн амьдрал оргилж эхэлнэ. Таван минут тутам өөрчлөгдөнө. Цөлийн нууцлаг шидэт хуулийн дагуу тод харагдаж байсан юмс бүрэлзэн далд орох шиг болж, байгаа үгүй нь мэдэгдэхгүй байсан зүйлс тодрон харагдана.
Нэг орой шингэх нарны туяа, хөөрч буй нарны гэрэлтэй сүлэлдэх мэт болж хэсэг зуур говь тэр чигээрээ хүрэн улаан туяанд умбах мэт болсон. Хоёр бөхтэй тэмээ нь улам, улам томорч, харин унасан хүн нь жижигрээд байх шиг санагдаж билээ тэрхэн үед.

Гэр бол говьд, тал нутагт тавьсан цагаан цэг

Тэр шөнө ойролцоо байсан айлынхан бидгийг урьсан юм. Монгол гэр бол яг л алимтай бялуу шиг хэлбэртэй. Чингис хаан XIII зуунд эзэнт гүрнээ байгуулж байх үед ч гэр ийм л хэлбэртэй байж. Гэрийг бүрдүүлдэг гол цөм болох модон хэсгүүд нь огт өөрчлөгдөөгүй өдий хүрчээ. Гэрийн орой хагас бөмбөлгөн хэлбэртэй. Задгай гал түлэх үед утааг нь гаргах зориулалттай дугүй нүх оройд нь байна. Одоо бол айлууд нь нарийн яндантай, жижиг зуух тавьдаг болсон. Хоолоо зуухны амсарт тааруулсан бөмбөгөр ёроолтой дугуй тогоонд хийнэ.
Гэрийн диаметр нь 20-30 тохой орчим, модоор хийсэн намхан хана нь дөрвөн тохойгоос илүүгүй өндөртэй. Ханын бүтэц нь амьтан хашдаг эвхдэг торныхтой төстэй. Хананд бэхэлж тогтоодог урт моднууд (унь) гурван тохой орчим голчтой голын цагаригийн хоногт орон бэхлэгдэнэ. Яг л борооны шүхэрний доторх төмөр савх шиг. Ингээд гэрийн гол мод боссоны дараа унин дээгүүр эсгийгээр бүтээж, нарны гэрэлээс, цас борооноос хамгаалах бөгөөд басхүү гэрийг дулаан байлгах үүрэгтэй.
Өнгө өнгөөр будаж эрээлсэн, гараар хийсэн гэрийн модыг Улаанбаатарт зардаг юм байна. Гэрийг хучсан эсгий туурга нь дулаан барихаас гадна зундаа сэрүүн агаарыг хадгалж чаддаг аж. Эсгий туурган дээгүүр цагаан ёрог даавуу нөмөргөдөг. Гэрийн хаалга гурван тохой орчим өндөр бөгөөд хийцийн хувьд янз бүр. Хаалгыг нь хааж, өрхийг нь татсан гэр цэмцгэр, ая тухтай, салхи савраас найдвартай хамгаална. Байшингаас дутах юм байхгүй.
Зундаа ширдэг гэх зузаан ноосон дэвсгэр тавих бол намар орой малчид нэг инч (2.5 см) орчим зузаантай модон шал тавина. Модон шалтай, эсгийгээр дулаалсан гэр өвлийн жавар, салхинд ажирахгүй.
Мэдээж гэрт гүйдлийн ус байхгүй. Биеэ засах газар нь түр зуурынх. Малчид хэрэгцээний усаа худгаас залгуулна. Тусгаар тогтнолоо олсон 1921 оноос хойш өрөмдмөл худаг маш олныг гаргажээ. Гэрт Хятадаас авчирсан эсвэл гараараа хийсэн авдар нэг хоёрын зэрэг байхаас гадна сандалууд нь өвдөгнөөс өндөргүй. Айлуудын ихэнх нь хүлээн авагчтай. Ховд сутын айлууд цахилгаан гэрэлтэй байсан.

Малчид Оросын сансрын нисгэгчидэд хайртай
Оросын сансрын нисгэгч Гагарин, Титовын зурагнууд айл болгонд харагдана. Гэр бүлийн гишүүдийнхээс гадна Монголын жанжингуудын зураг өлгөөтэй үзэгдэнэ. Гэвч бидний зочилсон айлуудад Лениний зураг онцгой хүндэтгэл хүлээж, хойморт заларсан байсан даа. Яагаад ингэж онцолдогийг нь би асуухад, нэгэн малчин ард “Ленин бидэнд их ойр санагддаг юм. Тэр эх талаасаа монгол цустай” гэж бахархалтайгаар хариулсан. “Оросыг сайн маажвал татар л гарна” гэсэн азийн зүйр үг тэгэхэд миний санаанд орж билээ.
Ямааны арьсаар хийсэн борви эсвэл томхон модон торх айлуудын хатавчинд голдуу харагдана. Гүүний сүүг энэ саванд эсгэдэг юм байна. Айраг гэх энэ ундаа монголчуудын хувьд онцгой эд. Оросууд кумис гэх юм билээ. Гэр зөвхөн хөдөөд биш хотод ч бий. Улаанбаатарын захад байх гурилын үйлдвэрийн ажилчид голдуу гэрт суудаг. Гэхдээ хотод байх энэхүү гэр суурин ядуусын хороололын төрхийг бий болгож байх шиг сангадсан шүү. Хөдөө дэх гэр бол үзэмжтэй, цэвэр сайхнаас гадна, механикжиж байгаа энэ нийгэмд байхгүй болж байгаа уламжлалт соёл, зочломтгой зангаа хадгалан үлджээ.
Хөдөө нэг хот айлын гадаа очиход аль нэг айл биднийг гэртээ урин оруулж дайлж цайлж байсан. Удалгүй хөрш айл нь бас биднийг урина даа. Энэ бол зүгээр ч нэг ёс төдий урилга биш. Тэд үүндээ их нухацтай хандана. Айлд орж, гарахдаа хэлдэг тогтсон үг, хийдэг ёс гэж байдаг.
Айлчин хүн түрүүлж мэндэлнэ. Эхлээд гэрийнхэний мэнд усыг мэднэ, дараа нь мал сүрэг бүрэн бүтэн, тарган тавтай байгаа эсэхийг лавлана, эцэст нутаг орны байдал, өвс ногооны гарц асуудаг ёстой. Харин ямар ч муу зүйл болж байсан, өвчин хүрсэн, мал цариггүй, өвс ногоо муу гантай, зудтай байсан ч билэг дэмбэрэл бодон сайн сайхан үгээр зочинд хариу хэлдэг уламжлалт соёл байдаг аж.
Эдгээр нь протоколын шинжтэй асуулт юм билээ. Үүний жинхэнэ яриа хөөрөөндөө орж, гэрийн эзэгтэй цай эёвэл айраг барина. Айргыг хятад шаазанд юм уу модон тагшинд хийж барьдаг. Үе үеийн монголчуудын ундаа. Марко Поло айргыг сайн чанрын, сайхан амттай цагаан дарс гэсэн байдаг. Гэхдээ эхнэр Мерседесийн маань айрганд өгсөн тодорхойлолт надад илүү сайхан санагдсан. Тэрбээр айргыг “Оргилуун дарстай хольсон, цөцгийн тостой сүү” гэж нэрлэсэн. Ганц хул айраг уух гэрийн эзэнд хангалттай санагдахгүй. Айлчин найрсаг сайхан байгаагаа илэрхийлэн дор хаяж хоёр, гурван хул түүнээс илүү уух ёстой болдог. Нэг айлаас нөгөө рүү орох тусам айрагны чанар чангарч, нөлөө нь мэдрэгдэж эхэлнэ, нарны үйлчлэлээс эсвэл гэрийн эзэгтэйн ур чадвараас ч шалтгаалдаг байж болох юм. Харин манай Динг Конгерийн дүгнэлтээр бол зарим гүү бусдаасаа илүү “хүчтэй” байдгаас энэ бүхэн болдог гэнэ. Сайн айраг эсгэхийн тулд эхний хоёр өдөр зогсолтгүй бүлдэг аж.
Айрагны дараа зочдод ингэний сүүгээр хийсэн хоормог барьдаг. Ёстой шимтэй ундаа. Зарим газар ямаа, хонины тарагаар ч дайлдаг. Игэний бүлээн сүү ходоодонд шидтэй юм шиг нөлөөлнө. Монголоор аялан явахдаа зарим үед дээр дурдсан бүх ундаагаар нэг дор дайлуулсан ч бий.
Биднийг очсон газар бүрд хурууд гэх хатаасан аарцаар дайлж байв. чулуу шиг хатуурсан, саарал өнгөтэй идээ. Марко Пологийн бичсэнээр бол эртний дайчид ганзагалж явдаг хуруудаа, усанд дэвтээн өглөөний цайндаа иддэг байсан гэх.
Говийн нэгэн айлд очтол оройн хоолон дээр хониний чанасан толгой миний өмнө тавьсан, хажууд нь хутгатай. Протоколын дагуу хүндэлж байгаагаа үзүүлэхийн тулд эрүүнээс нь чихийг нь хүртэл хурц хутгаар зүсээд эрүүг нь заах ёстой байдаг. Тэгээд өөртөө нэг хэрчим огтолж аваад дараа нь бусдад хувь хүртээх учиртай. Араас нь хонины бүтэн ууц ирсэн. Мөн л хүндэтгэл үзүүлэн хөндөөд, гэрт байгаа хүмүүст нэг нэг хэрчим өгөх ёстой. Айраг бол тэрүүгээр тойроо л яваад байгаа. Энэ бүгдийн дараа харин бүгдээрээ чөлөөтэй идэж, ууна даа.
Гэрийн эзний хүү өөрийн хийсэн морин хуураар хүмүүсийн сэтгэлийн утсыг хөндөж, нулимс бөмбөрүүлсэн уянгалаг, тансаг аялгуу тоглосон. Тэр аялгуу үнэхээр сэтгэлийн гүнд хүрч, ямар нэг нууцлаг мэдэрхүй төрүүлж байсан.
Хоргодох газаргүй нүцгэн талд туйлдаж, ядарч цөхөрсөн хүн, мал, хайр энэрэлгүй оволзох тал нутгын хүчит салхи-хүлэг мориндоо үнэнхүү хайртай монголчууд- шандаст хүлэг нь л үхэх сэхэхийг шийднэ. Надад ийм мэдрэмж төрсөн.
Монгол морьд понигоос нэг их томгүй гэдгийг би түрүүн хэлсэн. Жижиг цомбон туурайтай болохоор барагтай бол тахалдаггүй, дэл сүүл их өтгөн. Сүүлийг нь хайчилдаггүй юм билээ.

Морин дэл дээрх монгол хүүхдүүд

Бүр эрт цагаас монголчууд адуу, үхэр, тэмээ, хонио тамгалж, залгай газар хотлуулдаг байсан нь хэвээрээ. Одоо ч гэсэн малаа хашдаггүй. Зарим малчид зөвхөн хонь, ямаагаа сараанд оруулдаг. Гэхдээ зөвхөн шөнө.
Монголчууд таван настайгаасаа эхлэн морь унана. Сайн ч унана. Мерседес дээл байхгүй мөртлөө боломж таарах бүрд морь унаж байсан. Монгол эмэгтэйчүүд эрчүүдтэйгээ адилхан байнга морь унана. Мерседесийн хувьд хувцас нь морь унахад тохиромж муутай байсан л даа. Тэгсэн атлаа тал нутгаар давхих дуртай. Араас нь заавал нэг хүн дагаж явахгүй бол болохгүй байсан нь бага зэрэг төвөг учруулж байсан. Монгол мориор жороолох тун сайхан. Чухам ингэхэд л зориулагдсан мэт. Манай морьдтой огт адилгүй.
Албаны нэг хүн “Чингисийн үед нэг цэрэг хориос дээш адуутай байсан” гэж хэлсэн. Ямар учиртайг нь асуухад “Монголчууд нэг морийг хоёроос илүү хоног унадаггүй. Хоёр хоног унаад арав гаруй хоног амраадаг” гэж тайлбарласан. Шандаслаг монгол морьд хоол ундгүй удаан явж чадахаас гадна тамир сайтай, тэдэнд тусгай тэжээл өгөх хэрэггүй байдаг. Монгол моринд тусгайд нь нэр өгдөг ёс байхгүй. Мориндоо хайргүйдээ ингэдэг юм биш. Марко Пологийн гэрчилж байгаагаар адуу хулгайлсан хүнд алах ял заадаг байсан аж. Үүгээр манай саяхны гэж хэлж болох зэрлэг өрнөдтэй төстэй.
Монголын баруун хязгаарт суудаг үндэсний цөөнх казакууд л адууны мах иддэг. Адууны мах идэх тухай бодол монголчуудын толгойд ч орохгүй. (Энд У.Дуглас ташаарсан бололтой. Орч)
Өнөөгийн монголчууд морио унан хонь малдаа явж, охид хөвгүүд нь сургуульдаа мориор ирж, очдог. Морийг анд явах, хол замдаа гарахдаа л эмээллэдэг. Ер нь бол айраг эсгэх гэж л адуугаа өсгөдөг.

Гадаад Монголоор аялсан минь

2010-06-21T18:45:00.000+08:00

(Хоёрдугаар хэсэг)
Улаанбаатарын дуу бүжгийн чуулгын дуучин залуу дайсанд баригдан, эзнээсээ хагацсан хоёр цагаан морины тухай дуу дуулж өгсөн. Харийн хүний эрхшээлд орсон хүлгүүд ус нутагтаа харихаар хол зам гатлан гүйж, нэг нь л зорьсондоо хүрдэг тухай их гунигтай дуу.
Монгол бас ардын богино дуу гэж бий. Ихэвчлэн шог хошин эсвэл хайр дурлал, мөрөөдлийн тухай дуулдаг, уртын дууг бодвол арай түргэн хэмнэлтэй. Богино дууг морин хуураас гадна шудрага гэх банжотай төстэй урт хүзүүтэй, гурван чавхдаст хөгжим, эсвэл хуучир гэх чавхдаст хөгжимтэй дуулна. Бидэнд зориулсан Монголын ардын, дуу бүжгийн чуулгын тоглолт “Намсан гуай” гэх хошин дуугаар өндөрлөсөн. Намайг Монголд айлчлахыг урьсан хүн бол Монголын Хуульчдын нийгэмлэгийн хүндэт гишүүн С.Чойжамц гуай байлаа.
АНУ Монголтой албан ёсны харилцаа байхгүй учраас урилга маань Дээд шүүх хоорондын байх боломжгүй байсан тул Хуульчдын нийгэмлэг надад хаяглан илгээсэн юм. Гэхдээ хөдөө нутгаар аялж явахдаа С.Чойжамц, И.Очирбал бид нар албан бус энгийн нөхөрсөг харилцаатай байсан.

Хятад тусламжаа ажиллах хүчний хэлбэрээр илгээдэг

Говь руу машинаар хийсэн аялал их урт болсон доо. Хагарсан дугуйгаа хэд хэд сольсоор оройн 22.00 цагийн орчим сэрүү татчихаад байхад Өвөрхангай аймгийн төв Арвайхээр дэх хоёр давхар тохилог буудалд буусан.
Маргааш өглөө нь ажлын хөх хувцас өмссөн хятад барилгачид өглөөний дасгалаа хийж байхыг цонхоор харсан даа. Дунд сургуулийн сагсан бөмбөгийн талбай болон өөр бусад барилгын ажил хийхээр 60 орчим хятал ажилчин ирээд байгаа нь тэр гэнэ. Хятадын гадаад орнуудад үзүүлэх тусламжийн хөтөлбөрийн хүрээнд 20.000 хятад ажилчин Монголд илгээсний нэг хэсэг нь тэрхүү барилгачид гэж надад тайлбарласан. Тэд Монгол ажилчдын жишгээр цалинжиж, хоолоо өөрсдөө хийдэг агаад ихэнх нь 20 гаруй насны залуучууд. Зарим нь гэрлэчихсэн, гэр бүлийнхээ хамт суудаг юм байна.
Арвай хээрийн тал, түүнээс цааших нутаг өвс ургамал ихтэй ч ерөнхий байдлын хувьд Юта мужийн хойд, Айдахогийн өмнөд хэсэгтэй төстэй. Дээгүүр нь бүргэд, шонхор элин халих сахлаг өвстэй энэ талд хааш хаашаа 15 бээрийн газарт нүдэнд торох юм байхгүй. Тэртээ баруун өмнө зүгт Бага Богд, Гурван Богдын уулс бяцхан толгод мэт сүүмэлзэнэ. Үхрээс гадна монгол үхэр, сарлагийн эхний үеийн эрлийз ашиг шимээрээ “эх, эцгээсээ” илүү, арвин их сүүтэй хайнаг их тааралдана. Хангай газартаа адуу, хонь олонтой бол, хойд нутаг сарлагаар, өмнийн говь тэмээ, ямаанаар баян аж.

Үнэн сэтгэлийн зөвлөлгөө

Их говь дахь бидний очих газар бол тэмээний үржлийн станц байсан юм. Говийн зах руу орохоос өмнө Ховд суманд бид буудалласан. Орон нутгийн албаны хүн биднийг хоноод явахыг гуйгаад “Тийшээгээ зам хэцүү, донсолгоо ихтэй” хэмээн зөвлөсөн.
Бид санаа тавьсанд нь талархалаа илэрхийлээд, хэцүү замаар явж сурсан улс гэдгээ хэлээд хөдөлсөн. Гэвч удалгүй түүний үгэнд орсон нь дээр байж гэдгийг ойлгосон доо. “Зам хэцүү” гэсэн үг нь нэг ёсондоо тийшээ “Зам байхгүй” гэсэн утгатай байж. Олон цаг элсэн дундуур сэгсчүүлсний эцэст төөрсөн гэдгээ нэг юм ухаарцгаав. Албаны хүн хий боловсон зан гаргалгүй “Та нар үржлийн станцыг олоод очиж чадахгүй” гээд түс тас хэлж чадсан бол болох байж гэдгийг бид төөрсөн хойноо ойлгосон.
Аян замын эхлэл ер бусын байсан. Таван бээр орчим яваад бид хангай говийг заагласан ууланд хүрч очсон. Хадан хясаан дундуур гарсан нарийн жимээр явахдаа би Динд “Ерөөсөө хамгийн аюулгүй нь уулын зам юм байна” хэмээн хэлж байв. Үнэндээ бол бид төөрсөндөө нэг их санаа зоволгүй зураг авсан шигээ явж байгаад налуу хэсгээр нь хавцлыг даван говь руу орсон юм.
Миний сэтгэлийг соронз мэт татаж байсан тэрхүү өргөн уудам, нууцлаг газрын шороон дээр би зогсож байлаа. Говийн наран далд орж амжаагүй байхад шахам тэргэл саран зүүнтээгээс хөөрч байв. Говийн тэргэл саран ягаавтар өнгөтэй. Нууцлаг говийн үзүүлсэн олон гайхамшгийн дотроос хамгийн сайхан, бас сэтгэлд хадагдан үлдсэн нь энэ агшин байлаа, миний хувьд.
Дахиад зургаан цаг өнгөрсөн ч бид үржлийн станцыг олоогүй л байв. Ингээд “тагнуул”-ын хэсгээ түрүүлэн илгээчихээд, Очирбал бид хоёр сондуул сандайлаад хүлээж суув. Салхи хүчтэй үлээж байсан тул нөмөр газар олж аваад гал түлэхээр боллоо.
Очирбал “Тэмээний хомоол олдвол галтай боллоо л гэсэн үг” гэж хэлэв. Хомоол олох шиг амархан юм баймааргүй сэн. Гэвч сарны гэрэлд олддоггүй юм билээ. Хайж хайж олоогүй тул эцэст нь гал түлэх санаагаа орхиод тэнгэр харж хэвтэхээс өөр мэхгүй болсон доо.
Долоон бурхан (Big Dipper) од бараг нүүрэн дээр унжиж, Алтан гадас (Pole star) ойрхон гялалзана.
Очирбал “Big Dipper” гэнээ? Бид үүнийг “Долоон бурхан” гэдэг” гэж хэлээд. Домгийг нь ярьж өгсөн.
“North Star”-ыг юу гэдэг вэ хэмээн асуухад.
“Алтан гадас” (Golden Nail) гэж хэлж өгөөд “Морь аргамждаг гадастай адил утгатай. “Америкчууд “hitching post” гэдэг бил үү” хэмээн асуусан.
Бид хоёрыг ярьж байхад 100 метрийн зайтай байсан бут хөдөлж, чимээ гарсанд,
“Алмас явж байна даа” гээд Очирбал инээд алдсан.
“Тэр чинь хэн юм бэ?”
“Тэр үү. Говийн шоумэн” гэж хариулдаг юм.
Түүнээс хэлснээс үзэхэд алмас нь Хималайн нурууны “шоумэнтэй” төстэй, хүнээс арай багавтар үс ноос болсон амьтан байдаг бололтой.
Очирбал “Хүмүүс зөндөө харсан ч барьсан удаа нэг ч байхгүй” гэж ярив.
Ярианы сэдэв удалгүй өөрчлөгдөж Чингис хаан түүний хөвгүүд, дүү нарын байгуулсан Бээжингээс Дунай мөрөн хүртэлх эзэнт гүрний тухай болов. “ХIII зуунаас хойш бид өгсөж уруудсаар 1691 онд Манжид эзлэгдсэн. Хоёр зуу гаруй жил дэлхийгээс тусгаарлагдан, шинжлэх ухаан, технологи, анагаах, дэвштл хөгжилөөс хол хаягдсан” гэж Очирбал ярив.
Манжийн хууль цааз нэн хатуу байснаас монголчуудын ихэнх нь боол болон хувирч, эртний эзэнт улс руу гаднын нөлөө оруулахаас сэргийлэн хил, хязгаарыг хаасан байна.
Очирбалын ярьж байгаагаар Хятадын засаг Монголыг туйлын харгисаар засаглаж, есөн эрүү гэх харгис аргаар шүүдэг байж. Тэрхүү ярганы зэвсгүүд нь Улаанбаатарын музейд байхыг бид үзсэн бөгөөд зургыг нь авах гэж оролдсон зөвшөөрөл өгөөгүй. “Түүхийн энэ зурвас үеийг монголчууд бид мартахыг хүсдэг” гэж музейн тайлбарлагч хэлж байсан юм.
Өршөөл үзүүлдэг байсан эсэх тухай асуухад, Очирбал “Хэрэв есөн эрүүг даваад гарч чадвал дархлагдана, халдашгүй болно” гэсэн.
- Юунаас тэр вэ?
- Лус савдаг тэр хүний талд орж байгаа юм гэж Очирбал инээд алдаад, ингэж тайлбарласан, “Есөн эрүү давсан сайн эр сүр хүчин төгөлдөр эрүүгийн хэрэгтэн болоод дураараа дээрэмдэж, хулгайлж, хүчирхийлж болно. Ямар ч саад байхгүй”
Тэргэл сартай тэр шөнө бид хоёр их говиор алхан, Очирбат надад Хятадаас салан тусгаарласан Тусгаар тогтнолын өдөр болох 1921 оны тухай тайлбарлан өгч, би хариуд нь Долдугаар сарын 4-ний тухай ярьж өгсөн (Америкийн Тусгаар тогтнолын өдөр. Орч)
Алсад жийпний гэрэл гялалзан “тагнуул” ангийнхан ирснээр бидний яриа өндөрлөсөн юм. Бид халуун шөл ууж, сайхан амарна хэмээн горьдож байсан ч талаар болсон. Манайхан муу мэдээтэй. Өнөө үржлийн станц олдсон ч аль хэдийн ажиллахаа больсон төдийгүй үүнээс цааш явбал шатахуун авах газар ч байхгүй гэнэ. Сонголт байсангүй. Өглөө буцаад хөдөлсөндөө. Дөрвөн цаг орчим яваад түрүүн хажуугаар нь гараад явсан гэрт очин амарч, хэдэн цаг нүдний хор гаргаад цааш явсан. Ялгаатай нь ирэхдээ шөнөөр явсан бол буцахдаа өдрөөр.
Гадаад Монголд хамаарах говийн бүс үлэмж том буюу 175.000 бээр нутгыг эзлэн оршино. Техасаас хоёр дахин том гэсэн үг. Говийн бүсэд гурван аймаг байдаг.
Монголчууд тийм говь, ийм говь гэж яг оноож ярихгүй. Гэхдээ говь гэдэг үг нь өөрөө хатуу хэцүү, саарал шороон хөрс нь энд тэнд ургасан тачир ургамалтай гэсэн утга илэрхийлэх ажгуу. Их говийн зүүн үзүүр элсэн манхан ихтэй, элс шороо нь зарим хавар Улаанбаатарт туугдан ирэх нь ч байдаг байна. Сайншандаас урагш орших өмнийн говь орчимд Монголын өнөөгийн хэрэгцээг бүрэн хангах газрын тосыг боловсруулдаг.
Бидний очсон баруун говь элсэн манхан багатай, байсан ч нарийхан хэдхэн бээр үргэлжлэх урттай. Харин өвс ургамалын гарц нь арай илүү, худаг олонтой, тэмээ идээшлэхэд тохиромжтой бутлаг ургамалтай нутаг. Ургамлын хувьд их хатуу модлог ч тэмээ, ямаа өсгөхөд тохирромжтой газар юм байна.

Говийн шугуй

Говьд гурван төрлийн мод ургадагийн нэг нь заг. Мушгирсан цагаавтар мод. Найман тохойгоос өндөр байх нь ховор. Тоорой мод нь америкт ургадаг царстай төстэй, нөгөөх нь түүнээс арай намхан бутархаг, бургастай адил модыг сондуул гэнэ. (Хармаг жимсний бут). Хавартаа ягаан цэцэг дэлгэрдэг энэ модыг эхнэр маань говийн цэцэг хэмээн нэрлэсэн. Эдгээр модод говийн өнгөтэй уусаад, өвөрмөц зохицол үүсгэнэ.
Тал нутагт бол мод гэх юм байхгүй тул цорын ганц түлш нь аргал, хомоол. Эмэгтэйчүүд нь модоор матаж хийсэн араг үүрэн аргалаа түүнэ. Цэцэрлэгт навч цуглуулахад хэрэглэдэг тармууртай адилхан боловч богино иштэй савраар аргалаа түүнэ. Эвлэгхэн хөдөлгөөнөөр аргалаа савардан нуруундаа үүрсэн араг руу мөрөө давуулан сурмаг чулуудна. Аргалын хөх дөлтэй гал жигтэйхэн илчтэй тул гэрт түлэхэд туйлын тохиромжтой. Тал нутгийн эзэд болох малчин ардуудын өмч хөрөнгө нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ болой. Дангаараа ажиллаж, амьларч байгаа айл өрх алга. Бүх айл нэгдлийн гишүүн болсон ч чувийн өмч байсаар байгаа гэнэ. Нутгийн хойд хэсэг буюу хангайд нэг өрхийн амины мал 50 хүртэл толгой байж болох бөгөөд ашиг шимээс нь татвар авдаггүй юм байна. Говь, тал хээрт амьдардаг малчин айл 70 хүртэл амины малтай байхыг зөвшөөрчээ.
Айлууд зун, намартаа бэлчээр хөөн хангайд очоод өвөлдөө буцан нүүдэг байхад баруун говийнхон жил тойрон говьдоо л байдаг аж. 145 өрхөөс бүрддэг бригад нь хамтралын нэг нэгж бөгөөд 3000 тэмээ, 90.000 хонь, 40 адуу малладаг бөгөөд малаа зургаан шанд, хоёр голоос усалдаг ч хүрэлцээ муутай тул саяхан 120 худаг гаргажээ.
Говьд суурьшаад цөөнгүй жил болж байгаа гэх ногтон сахалтай, нар салхинд борлосон Жаргал хэмээх малчин залуу “Говьд ус их бий. Хоёр, гурван метр ухаад л гарна. Заримдаа долоо метр ухах нь ч бий. Шүд хага ташсан цэнгэг ус гардаг юм” гэж ярив. Ярьж байхдаа түүний царай гэрэлтэй байсан.
Худаг өрөмдөж байгаа унгар инженерүүд говьд устай газар олж, худаг гаргах хэцүү гэцгээж байх юм. Арван удаа 500 метр хүртэл өрөмдөхөд ес нь амжилтгүй болдог гэж тэд хэлж байв. Жаргалын бригадын нутгийн нэг хэсэг нь говьд хамаардаг, зундаа бэлчээр хөөн Гурван Сайхан ууланд очоод өвөлдөө далайн төвшнөөс 3000 тохой өндөр говьдоо ирдэг аж.

Гадаад Монголоор аялсан минь

2010-06-11T15:17:00.003+08:00

(нэгдүгээр хэсэг)

Уильям Дуглас

АНУ-ын жуулчин Уильям Дуглас манай улсаар аялсан тэмдэглэлээ “National Geographic” сэтгүүлийн 1962 оны гуравдугаар сарын дугаарт нийтлүүлжээ. Одоогоос 50 шахам жилийн өмнө гарсан энэ тэмдэглэл тухайн үед хаалттай байсан Монгол орныг өрнөдөд танилцуулахад өөрийн үүргээ гүйцэтгэсэн нь лавтай. Түүний бичсэн тэмдэглэл өнөөгийн уншигчдад сонин байх бол уу хэмээн санаж, бага зэрэг товчлон хөрвүүлээд толилуулахаар шийдсэн юм. Энэ ялдамд энэхүү тэмдэглэлийг бидэнд өгсөн Олимпийн хорооны ажилтан Ж.Отгонцагаан гуайд талархалаа илэрхийлье

**

Гадаад Монгол 1961 оны сүүлээр НҮБ-ын гишүүн болсноор анх удаагаа дэлхийн үйл хэрэгт оролцох боломжтой болсон юм.
Орос, Хятадын дунд түгжигдсэн энэ орон олон зууны турш тэдний шатрын хүү байлаа. Хэдэн зууны тэртээ монгол дайчид Бээжин, Мосваг галдаж байв. Түүх эргэж Орос, Хятад хоёр хөх тэнгэрийн орныг ээлжлэн эзэрхэх болов. Өдгөө хоёр том коммунист орны ашиг сонирхол энд давхцаж, Оросын мэргэжилтнүүд, Хятад ажилчид БНМАУ-ын амьдралд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх болжээ.
АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгч Уильям Дуглас бол ойрын жилүүдэд Монголд жуулчлаад ирсэн өрнөдийн цөөхөн хүмүүсийн нэг юм. Олон сайхан ном бичсэн, газар зүйд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан шүүгч Дуглас Азийн алслагдмал нутгийг сайн мэддэг хүн. Тэрбээр Монголд хувийн шугамаар очиж чөлөөтэй аялсан агаад үзсэн харсан зүйлийнхээ тухай дэлгэрэнгүй материал авчирсан юм.
Коммунист орнуудын тухай мэдэж авах нь өрнөдөд ихээхэн чухал байгаа энэхэн үед Дугласын нийтлэл одоог хүртэл нууцлагдмал байсан тэрхүү газар орныг танин мэдэхэд нэмэр болох нь гарцаагүй-Сэтгүүлийн зөвлөл.

Миний хувьд Монгол гэдэг шидэт үг шиг л санагддаг байлаа. Бүр хүүхэд байхаасаа л Бээжингээс Дунай мөрөн, өмнө зүгт Египет хүрч байсан эзэнт улсыг байгуулсан Чингис хаан болон түүний хөвгүүдийн тухай шимтэн уншдаг байв. Морин дэл дээр дарцагласан энэ эрчүүд хөхөө өвлийн хүйтнээр Москваг буулган авч байж.
Монголчуудын эзлэн түрэмгийлэгчдийн эр зориг зөвхөн тэдний харгислалаар хязгаарлагдахгүй. Хэдэн жилийн өмнө миний бие энэ бүхний гэрч болох Афганистаны Бамиан мужид очиж байсан юм. Монголын арми дайран өнгөрсөн уг тосгонд амьд амьтан үлдээгүй гэдэг. Хятадууд умрын зэрлэгүүдээс хойд хилээ хамгаалах гэж Цагаан хэрэмийг босгосон. Гэхдээ 1691 онд Хятадууд Монголыг эзлэн авсанаар энэ хэрэм цоож, гадныхнаас тэднийг (монголчуудыг) тусгаарласан хаалт болсон юм. Ингээд Монгол нууцлаг газруудын нэг болох нь тэр.

Хүчирхэг хөршүүдийн шатрын хүү

Монгол бол хүчирхэг хөршүүдийнхээ өрсөлдөөний талбар байлаа. Орос Монголыг олон сая хүнтэй Хятадаас өмнөд хилээ хамгаалах жийргэвч болгох сонирхолтой бол Хятадад нөлөөгөө тэлэхэд нь Монгол хэрэгтэй байв. Хэдийгээр Монгол 1921 онд Хятадаас тусгаарлаж чадсан ч 40 орчим жил гадаад ертөнцөөс таслагдмал байв. Гэхдээ байдал өөрчлөгдсөн байж магад хэмээн санаж 1961 онд эхнэртээ болон өөртөө виз хүсэх өргөдлөө өгсөн юм.
Москвагаас визээ аваад БНМАУ-ын нийслэл Улаанбаатарт ирсэн.
Улаанбаатар луу нисч байсан онгоцны цонхонд нүүрээ наачихаад явж байсан бидний бодлыг илэрхийлэн зурагчин Дин Конгер “Яг л Виомин шиг юм байна” хэмээн өгүүлж билээ. Москвагаас Сибирийн Эрхүү хот хүртэл Оросын Ту гэх онгоцоор нисээд цаашаа Улаанбаатар орохоор “Эйр Монгол”-ын “Илюшин-14” гэдэг онгоцоор явж байгаа нь энэ. Монголын умард хэсэг битүү ойгоор хучигдаж, хөх цэг хатгасан мэт энд тэндээ нуур цөөрөмтэй зэлүүд онгон нутаг.
Монгол орон 600.000 бээр буюу Их Британи, Герман, Франц, Итали, Португалийг нийлүүлсэнтэй бараг тэнцүү газар нутагтай. Хүн ам нь ердөө нэг сая. Бидний агаараас харсан анхны хот болох Сүхбаатараас урагш суурин газар дахин үзэгдээгүй. Толгодын ойролцоо барьсан гэр гэх дугуй сууц л хаа нэг үзэгдэнэ. Оросууд юрт гэх юм билээ. Гэхдээ ганц нэгээрээ байх нь ховор. Гурав, дөрөв, таваараа буусан гэрүүдийг монголоор хот айл гэнэ. Хөх тэнгэрийн доор, ногоон зүлгэн дээр бөмбийх эдгээр гэрүүд Монгол гэсэн өвөрмөц нэгэн өнгийг бүрэлдүүлнэ. Чингисийн үед ч ийм л байсан бол уу.
Гэхдээ нисэх буудлаас хөдлөөд Улаанбаатарт ирэхэд шинэ орчин үеийн барилгууд харагдаж эхэлсэн. Гантигаар барьсан ганц нэг байх ч ихэнх нь шавран байшингууд. Саяхан баригдсан цахилгаан станц, ус цэвэрлэх байгууламж зэрэг нь 160.000 хүнтэй хотын хэрэгцээг хангана.
Хотын баруун хэсэгт сүндэрлэж байгаа гурилын үйлдвэрээс зүүн талд босч байгаа телевизийн асар том барилгын хооронд орших Улаанбаатар бол гялалзаж байгаа шинэ хот. Цэнхэр тууз шиг тахиралдсан Туул гол хотыг эмжин урсана.
Нисэх буудлын хөөрөх зурвас, тэндээс нийслэл хүрэх зам нь цардмал. Бусад зам нь шороогоороо. Хаа сайгүй явж болох ганц унаа нь жиип. Зам муу байсан ч хажуугийн зөөлөн ногоон дээгүүр давхиад байж болохоор. Гэвч сайн явлаа гэхэд өдөртөө 250 бээр зам туулвал их юм. Гол горхи гатлах, бензин авах, гэрүүдээр зочлох, зураг авах гээд ажил зөндөө. Орос жийп хүчтэй, сайн ч юм билээ.
Урт үс, өргөн шанаа, шулуун хамартай монголчууд индианчуудтай төстэй ч юм шиг. Гэхдээ зарим нь дугуй царайтай, намхан хамартай. Ихэнх монголчууд намхан, шөрмөслөг биетэй ч зургаан тохой өндөр хүн бас байна аа тэдний дунд. Тэд голдуу албан маягтай төв сайхан хувцаслана. Харин энгийн үедээ орос маягийн спорт хувцас өмсөх нь нэг л зохимжгүй. Хөвгүүд нь сургуульдаа хүрэн өнгийн хилэн хувцас өмсөх бол охид нь хүрэн даавуун даашинз өмсөн, үсэндээ тууз зангидна. Хормогч нь цагаан, хар гэсэн хоёрхон өнгөтэй. Хүзүүндээ зангидсан улаан бүч нь тэдний хувцасанд нь өнгө нэмнэ.
Томчуудын хувьд ажилдаа баруун маягийн хувцас өмсөхийг зөвшөөрдөг ч урт хормойтой, босоо захтай дээлээ өмссөн хүмүүс Улаанбаатарт элбэг тааралдана. Хөдөөд бол эр, эмгүй дээлээ өмсөх юм билээ. Дээл бол бүжигэнд явахад гоёлын, гудамжаар зугаалахад гадуур хувцас болдог таатай эд. Жуулчдыг ардууд (малчид хэмээн хаалтад бичсэн байна), тосгоны иргэд үргэлж найрсгаар гар дэлгэн угтаж, цагаан шүдээ яралзуулан “сайн байна уу” хэмээн үнэн сэтгэлээсээ мэндэлнэ.

Оксфорд аялгатай “Орос”-ын англи хэл

“Монгол жуулчин”-аас бидэнд гаргаж өгсөн манай хэлмэрч И.Очирбал Улаанбаатарын их сургуульд англи хэл үзсэн намхан залуу. Долоо хоногт найман цагаар Орос арга барилаар таван жил англи хэл заалгасан гэнэ.
Яагаад британи аялгаар ярьдаг юм бэ? хэмээн намайг асуухад, “Орос багш маань Оксфордод англи хэл үзсэн байж болох юм. Америкчууд та нарын аялга их өөр юм” гээд жуумалзсан. Монголын их сургуульд төвд, хятад, орос, манж, англи хэл заадаг юм байна. И.Очирбалын хэлж байгаагаар 1961-1962 оны хичээлийн жил 100 орчим оюутан анли хэл үзэж байгаа гэнэ. Бид Улсын төв номын санд нь очиж орчин үеийг монголчууд анли хэлээр ямар ном уншиж байгааг сонирхсон. үнэндээ сэтгэл жаахан гонсойсон. Америкийн зохиолчдоос Марк Твен, Жэк Лондон, Теодор Драйзерийн цөөн хэдэн бүтээл, Эрнест Хэменгуйн “Өвгөн, тэнгис хоёр” л байсан. Их Британиас Чарльз Дикенс, Сомерсет Моэм хоёрын хэдхэн ном тэгээд л дуусаа.
Жэфферсон, Мэдисон, Томас Пейний зохиолууд байгаа эсэхийг номын санчаас асуухад толгой сэгсэрсэн.
Карл Сандберг, Авраам Линкольн, Роберт Фрост нарын бүтээлийн тухай асуугаад мөн л адилхан хариу авсан. “Бид Күперийг сайн мэддэг” гэж И.Очирбал яаран сандран нэмсэн.
Америк киноны тухай түүнээс асуухад “Миний үзсэн цорын ганц америк кино бол “Тарзан” гэж хариулсан. Миний урам үнэхээр хугарсан. И.Очирбал ч байдлыг гадарласан бололтой, зальжин инээмсэглээд “Танд санал болгохоор илүү дээр юм байна уу” хэмээн асуусан.
Эхнэр Мерседес маань ярианы сэдвийг өөрчлөн “Та нар америкчуудын тухай ямар бодолтой байдаг вэ” гэж асуусан. Монголчуудыг юу бодож байгааг царайг нь хараад ойлгоход их хэцүү. И.Очирбат яг тийм байдлаар “Шүдний эмнэлэг нь их сайн гэж сонссон” хэмээн хариулсан даа. Мерседес инээд алдаад, “Та нүд гялбам цагаан шүдтэй байж. Шүлний эмнэлгийн тухай юу мэдэх юм бэ” гэж асуухад “Би 28 настай ч надаа ломботой шүд нэг ч байхгүй” гэсэн.
-Хүүхдүүдийн хувьд ямар вэ? гэхэд
-Эмч нар үүнд их сэтгэл зовниж байгаа. Бүр Чинигсийн үеэс л монголчуудын шүд сайн байсан. Одоо чихэр, жимс, мөхөөлдөс их иддэг болсон болохоор. Хүүхдүүд шүдээ ломбодуулахаас өөр аргагүй болно биз дээ гэж хариулсан.
Энэ үед мах, сүү хэрэглэдэг монголчуудын шүд үнэхээр эрүүл байдаг гэж Марко Пологийн тэмдэглэн хэлсэн байдаг нь санаанд орж байв. (Монголчуудыг эрүүл, гоё шүдтэй гэдгийг У.Дуглас олон удаа тэмдэглэн хэлсэн байна. Орч)

Монголчууд бүжиг, хөгжимд үнэхээр дуртай. Америкийн дуу хөгжим ч түгээмэл юм байна. Нийслэлд нь жааз хөгжмийн бичлэг ч хийдэг бөгөөд 1961 оны зун “Улаанбаатар вальс” худалдаанд гарсан гэнэ. Харин Шинжлэх ухааны акедемийн гишүүд нь хөдөө нутгаар бэдэрч ардын аман зохиол, дуу хуур цуглуулдаг юм байна.
Монголчууд гайхамшигтай бүжигчид, бүжгийнх нь ая судсаар нь лугшиж байна уу гэлтэй. Мерседес ардын бүжгийн нэг хамтлагтай хамт бүжиглээд авсан. Тэрбээр “Монгол эрчүүд их авьяаслаг болохоор бүр хэцүү алхамыг ч тэдэнтэй хийхэд хялбар санагдсан” гэж хэлсэн.
Монголд эгшиглэсэн Йелийн дуу

Монголчууд сайн дурынханы дуунд ч дуртай юм билээ. Улаанбаатараас зүүн хойшоо байдаг Тэрэлжийн амралтад зочилж байхад намайг дуулж өгөхийг хүссэн. Цаг шахам болсны эцэст Йелийн “Whiffenpoof” дууг дуулахаар шийдсэн. И.Очирбал хурсан олонд энэ дууг орчуулж өгсөн. Миний дуулахыг халуунаар хүлээн авсан. Хурсан олон дахиулахыг хүссэн бол би тэдэнд бүтэн шөнөжингөө америк дуу дуулж өгч чадах байлаа. Гэвч хэн ч дахиулахыг хүсээгүй юм.
Монголын ардын дуу хөгжмийг бүхэлд нь эцэс төгсгөлгүй гэмээр уртын дуугаар илэрхийлж болно. Дууны үргэлжлэх хугацааг урт хэмээн нэрлэж байгаа юм биш. Хааяа хярхаггүй уудам тал, уйтгар гуниг алив бүхэн зүйрлэж боломгүй тийм өнгө аясаар дуучны хоолойноос гарна.
Морин хуур гэх хоёр чавхдастай, морин хийлтэй төстэй боловч царыг нь могойн арьсаар бүрсэн хөгжимтэй уртын дууг дуулна. Морин хуурын үүслийг яривал Монголын эртний түүхийг сөхөх хэрэг гарна. Морин хуур хэрхэн үүссэн тухай домог бол бий. Өндөр язгуурт нэгэн ноён хайртай хурдан хүлэг морио алдсандаа ихэд гуниглан, дэл сүүлээр нь чавхдасыг нь хийж, толгойг нь дууриалган сийлсэн хөгжмийг бүтээж. Хүлэг мориныхоо явдал, эзэндээ үүрсэх дууг нь аялгуулан хөгжимдсөн юм гэнэ лээ.

Нью-Йорк

2010-06-11T15:10:00.000+08:00

Андууд

2010-06-08T17:07:00.012+08:00

Индианаполиcийн нисэх буудал хүрээд албаны ажил дуусч байгаа юм. Тэндээс Атлантагаар дамжаад Вашингтоны “Рональд Рейган”-ы нэрэмжит нисэх буудалд буулаа даа. Найз нарын маань аль нэг нь тосох учиртай юм. Утасны номерууд нь хармаанд байж байгаа. Буугаад эргүүтээд явж байсан араас нэг хүн тэврээд авсан, Пүүжээ. Уулзаагүй удсан андууд яадаг билээ тийм л юм болсон доо, бид хоёр. Гэхдээ хүүхнүүд шиг уйлалдаж бариагүй ээ. Нөгөө хоёр ажилтай болохоор Пүүжээ намайг тосох ажилд томилогдсон гэнэ. Тэндхийн яриагаар бол “off” гээч юмтай гэнэ. Ажилгүй өдрөө ингэж хэлдэг юм билээ.
Андууд хуралдаад намайг Ивээлийнд байлгахаар болж. Пүүжээ, -Чи Баатараа бид хоёртой байвал шал дэмии “зообийрохын” нэмэр. Ивээлийнд буусан нь дээр гэж байхын. Уг нь эндээс явахад л авгай хэлсэн л дээ, -Чи Ивээлийнд байсан нь дээр гэж. Би нэг их очихгүй гээд байгаа аятай, сонин гарууд шүү. Угаасаа Ивээлийн авгай Үлэмж, Баатараа, би, манай авгай бид нар чинь оюутан байхын нэг “праакцынхан”, цус ойртоод хооронд сууцын шд.
Пүүжээ ярьж байнаа, маргааш Нью-Йорк явцгаана. Баагий чөлөө авцан байгаа. Ивээл яаж ч магад хэдүүлээ автуусаар гараад шидчинэ. Чайна таунаас тийшээ автуус явдын гэж байна. Пүүжээгийн лекцийг сонссоор яваад Ивээлийндээ ирлээ дээ. Үлэмж хоол хийгээд хүлээж байж жаал чихэж аваад Вашингтоныг үзэх гээд гарлаа даа. Багын найз нартайгаа уулзана гэхээс сэтгэл догдлоод болох биш. Манай Post-ын Сумьяа зэрлэг гар бол Вашингтонд ирээ л газрын зураг, Гүүгл хоёр ашиглаа л Баагий дээр тавиад очсон гэжээшд. Надаа тийм юм байх биш Пүүжээг дагаа л явсан. Ганцхан Монголд ч биш америкчууд Бааска ахын төрсөн өдрийг тэмдэглээд бас л балай авдаг юм билээ. Вашигтоны төвөөр түмэн хэлийн инээд алдсан эр эм согтуу гарууд. Ганхаа л, найгаа л айн. Сайхаан сайхан.
Пүүжээг гадаа үлдээчээ л Баагий руу гаа тавиад орсон. Уа нэг их ажилтай амьтан, болоогүй ээ ахлах тогооч гэж байгаа зааварлаа л, бааварлаа л гачин байна аа. Намайг хараа л орилоо л гараад ирсэн, андыгаа тэврэн золголоо доо, найман жилийн дараа. Хэлэх үг олдохгүй сайхан байсан шүү. –Андаа одоохон ажил ингэсгээд дуусна ширээ захицан байгаа. Пүүжээ та хоёср суужий, Ивээл удахгүй ирнэ, би одоохон гээд инээд алдаад л. Найз нар маань бүгд яг хэвээрээ Монголд байдаг шигээ хэнэггүй, ёжтой инээд алдсан гурван арзгар нөхөр. Удалгүй Ивээл маань тавиад ирсэн дээ. Бахираа л монхор оо гээл тэвэрч аваа л өргөө л, цохио л. өнөө чанга дуу нь яг хэвээрээ. Согтуудаа намайг толгой дээрээ өргөөд Улаанбаатрын гудамжаар шөнө согтуу алхдаг хүн дээ. Ерөөсөө ч дуу чангатай нөхөр. Хичээл тасалцан байхад нь аргалчаа л сууж байхад доор аймаар чанга инээгээ л баригдий шд. Багш –Өө Ивээл энд доор дугаржээншд “тас” гээл тавчина даа. Гадаа инээж байгаа нь гурван давхарт сонсогджоогоо юм чинь аргагүйшд. Багшиийн зөвөө.
За ингээд команд бүрэн болж хэдүүлээ арабын усан гаанс гээч юм татаад буу халсан даа. Тэр баарных нь хөгжим нүгэлтээ чангаа ёооё гадаа гарч тамхилангаа яриагаа үргэлжлүүлж байгаам чинь. Тэр усан гаансны тамхи бол шал хулхи эд байна лээ дээ. Тамхи бараг биш ээ тэр. Бас тэнд архи зардаг цаг магтаа шал шог юм билээ. Last call-гээч юмаа зарлаа л сүүлчийн захиалгаа авдын билээ. Тэрнээс цааш архи пиав миав нөү гэнэ дээ. Манайд бол аргална даа найз холоос ирээд энэ тэр маньдаа ганц юм аваад ир ганц хоёр гамган цаас илүү өгнө мөгнө гээ л яриад үзнэ дээ айн. Тэнд болдоггүй гэнэ. Гэхдээ бас болгочмоор газар манай гурав мэддийн байлээ, маргалдаж маргалдаж хаашаа ч гэнэ үү явахаар болсон. За энд бичиж болохгүй нэг хэсэг гарна алгасий даа…
…сүүлдээ аваргууд согтох маягтай болсон Ивээл өглөө эрт ажилтай гээд явсан Пүүжээ хаана ч гэнэ үү хүнтэй уулзах юм болоод явцан. Шөнийн дөрөв болжооход хэнтэй уулздын ёстой мэдэхгүй. Баахан хоол захичаад тэгж хэлээд явчдын. Баагий бид хоёр идэж аваад илүү гарсан хоолнуудаа баахан саванд хийж аваад тэдний рүү явсан. Шал дэмий баахан хоол авцан Нью-Йоркоор тэнэж яваад ирсэн муудалгүй хаачихав Баагий хаясан гэсэн. За энэ ч яахав. Маргааш нь Пүүжээтэй Вашингтоноор жаал тэнж, нөгөө алдартай газруудыг нь үзэж зургаа даруулж байгаад оройхондоо, Нью-Йорк гараад тууцсан даа. Манай Пүүжээгийн тэр элдэв газрын түүхийг уншиж судалсан гэж янзтай. Би өөрийгөө америкийн түүх чамгүй мэднэ гэж бодож байсан бас л биш ээ. Ялангуяа тэр барилга байшин, архитегтор, Вашингтоны тухай бол Пүүжээ багшоо, багш.
Ивээл явж амжихгүй болсон тул бид гурав НЙ (Нью-Йоркийг ингэж товчилно оо, зус яадын) явсан. Манай хүн ч уул нь явах санаа их байсан л даа даанч ажил нь болоогүй. Замаараа спорт бааранд манай хоёр халаалтаа хийсэн.

Өнөө америкийн хэд алхаа л бөөгнөж унадаг спорт чинь юу билээ. Америк хөлбөмбөг бил үү тэрэнд манай Баагий жигтээхэн дуртай болчиж, бооцоо тавьдын билээ. Зөндөө тайлбарласан би юу ч ойлгоогүй.
Чайна таунд Баатараа гуай юм л бол хятадуудтай түр тар гэчих гээд байсан Пүүжээ ч яахав угаасаа дөлгөөн юм чинь гайгүй. Хятадууд ч гэсэндээ үнэн сонин гарууд, юм шидэж өгнө, тэр автуусанд суух гэсэн яаваа дайрж бариа л оруулахгүй гэжаагаа юм шиг. Манай Баагий яаж дуугай байхав шөргөөцөлдөө л авсан. Тэр хоёр бас хүний мууд дуртай энэ зургийг ав даа гэхээр нь харсан нэг нөхөр тасраад унцан унтжаагаа юм чинь. үнэр танар гэж аймаар. Пүүжээ гялс гээл зургий нь дарсан даа. Одоо энд тавина аа. Ер нь гуйлгачин, архичид ихтэй юм билээ, Вашингтонд. Автуусанд ороод манай хоёр цэвэр усны саванд хийсэн “цайгаа” ууж эхэлсэн. Цэвэр усны саванд архи хийх ч монголчуудын дархан мэх дээ хөөрхий.

НЙ-д

Өглөө долоо болж байхад НЙ-т ирсэн. Чайна таунд бууж байгаа юм. Юун америк вэ. тэр үнэр танар энэ тэр нь зүгээр л Эрээнинградад ирцийм уу хаашаа ин. Хаашаа л харна гитадууд. Гурван гар арзагнаа л хөхөрдөө л алхаа д байсан төөрөх нь ээ. Нөгөө тосч авна гэсэн гар байдаггүй дээ. Утасдлаа, нөгөө хүн лүүгээ, Баатараа. Урьд шөнө саваад таг унтчихаж гэнэ байгаа газрынхаа хаягыг хэлчих гэсэн бололтой юм. Хятадуудаас асуулаа ямар гудамжны хэддүгээр байрны орчим орчим байгаагаа. Мэддэгүүм даа. Англиар ч ярьдаггүй гэнэ. Баатараа харааж эхэллээ муусайн f… өчнөөн жил болчоод англи мэдэхгүй байхдаа яадын, мэджээгаа муу үхжээсэн зэвүүн as… , f... , гээл авч өгсөн одоо яахав дээ.

Гөлийтөл алхаж гудамжны үзүүрт хүрч хаягыг нь харж байж нэг юм хаа байгаагаа хэлэхчээ аядсан. Гитадууд аа гэж. Бүх юмаа өнөө ханзаараа бичээд тавьцан.
Удсан ч гүү Баагийгийн танил Баясаа гэж бүсгүй ирж биднийг авсанаар НЙ танилцах аялал эхэлсэн. “Senton” бил үү нэг тиймэрхүү нэртэй буудалд буудсан. Мөнгийг нь Баатараа төлсөн болохоор үнийг нь мэдээгүй. Хогийн буудал гэхдээ Time Square-д ойрхон давуу талтай тэрийг нь бодож хөлсөлсөн байх. Солонгос ресторанд орж сайн цусалж аваад өнөө Эрх чөлөөний хөшөө рүү явсан даа. Ерөөсөө тэрийг үзэх гэж л жуулчид очдог юм байна лээ. Минийх бол Хөрөнгийн биржийн өмнөх бухыг үзэх түүний өмнө зургаа авахуулах байсан. Яагаад ч юм тэр бух нэг тийм дулаахан санагдаад байдын гэхдээ яахав эхлээд Эрх чөлөөний хөшөө явах болсон. Манай хоёр урьд энд зөндөө ирсэн атлаа шоудахаас өөр юм хийгээгүй улс бололтой.

Баатараа бол Цагаан ордонг ч үзээгүй гэж байгаа. Вашингтонд байжииж. За тэр ч яахав. Эрх чөлөөний хөшөө руу явдаг усан онгоцонд орох гээд зогсжээсэн чинь, тэнд нэг хар байна аа. Гитар энтэр барьцан, үс мүсээ хэдэн өнгөөр ч будсын мэдэхгүй. Хүмүүсээс хаанаас ирсэн гж асуугаал тэр хэлээр нь ганц хоёр бадаг ая гусаа л хэдэн цаас олдийм билээ. Тэгсэн бид хэдээс асуужийн хаанаас ирсэн гээл, хэллээ Монгол гээл тэгсэн чинь аварга монголоор дуулдым даа, харин

Улаанбаатарын гудамжаар хайрттайгаа

Энтэр гээд авч өглөө шүү. Бид нар бүр гайхцан. Хэн тэрэнд тийм юм зааж өгдөг байна аа. Сайхан гарууд байхым билээ. Хөшөө рүү оччоод буцаад гараад явжээсэн хэдэн харууд амьтан хүн бөөгнүүлцэн хашхичаад байсан. Өнөө гудамжинд бүжиглэж, акарбаат хийдэг гарууд. Тэд нар алсаан алсан. Пүүжээ бичлэг хийгээд байсан. Боломж гарвал блогтоо тавинаа. Бас л дажгүй жүжиглэж байсан шүү муу зуснууд. За тэндээс тэгээд өнөө бух руугаа очиж зургаа авахуулаад, дурсгал болгож жижигрүүлсэн дүрсийг нь худалдаж аваад. ерөнхийдөө өдрийн ажиллагаа дууссан. Орой нь шөнийн НЙ гол нь Time Square үзэх. Тэр болтол Мөөгий гээд тэнд амьдардаг залуу бидэнтэй ханьсаад жаал дарсан. Гол нь манай хоёр гайгүй үнэтэй газар олуулж халаалтаа авах. Нутгийн хүн тийм газар олж ядаагүй тэгэсгээд нэг спорт бааранд аваачсан.
Оройхон тийшээ жаахан юм идэж аваад өнөө TS-рүү явсан даа. Баатараа НЙ бас нэг зарга үүсгээд авсан нэг газар орсон хаалаа, үйлчлэхгүү гээд нэг испани хэлдын. Тэгсэн манай хүн чи яахаараа үйлчилдэгүүн мэнэжэр чинь хаа байна болоод явцан. Хөөрхий халтарыг мээнэжэр хүүхэнтэй нь нийлж дарамталсан уу яасан үйлчилсэн дээ хөөрхий, наашаа инээж, цаашаа ярзаажаагаад.

TS тухай бичсэнээс зургын үзүүлцэн дээр байхоо, тээ. Мэдээж дараа нь паатий болсон л доо. Гэхдээ би ч ядараад буудал даа очихын түүс. Пүүжээ ч санал нэг байсан. Удсан ч үгүү нөгөө Last Call нь болж гуруулаа буудалдаа очсон доо.
Цаашаа онц юм болоогүй дээ. Өнөө Чайна таунаараа дамжаад Ивээлийндээ ирж гэдэс гарч авсан. Мань хүн бид нарыг ирнэ гээд хоол хийцсэн бас халаалтаа хийцсэн инээд алдаад угтсандаа, хүүтэйгээ цуг. Үнжээг ажлаасаа нь ирэхээс өмнө халаалтаа хийж авахгүй бол болохгүүшд авгай нар нөхрөө дуугай архи уулгах биш эрүүдээ л, загнаа л. Гэхдээ эрчүүд бидний сайн сайхны төлөө байдаг нь сайхан шүү. Ойлгоход их хугацаа ордийм доо. Уул нь ч ойлгоод байгаа мөртлөө, үгэнд орж чаддагүүм, нэг уучихаараа. За энэ ч яахав.

Нэг юм анзаарахад найз нар маань англи монголоор хольж ярьдаг болчихож. Өнөө монгол хэл, монгол судлалын ангийн оюутнууд хаачсан бүү мэд. Англиар голдуу ярихым. Манай Ивээлийн хүү, Заанаагийн хүү бүгдээрээ анлиар ярьж байна арга ч үгүй юм. Орчин нь англи тэгээд дээрээс нь зурагт үзсээр байгаад анлиар хэлд орж байна. Ганц манай найз нарын биш тэнд байгаа монголчуудын хүүхдүүд бүгдээрээ ийм байна. Очоод хэлний бэрхшээлтэй учирч, зовж байсан хүмүүс зориудаар хүүхдүүдээ англитай болгож, эх хэлийг нь мартуулж байна. Аймаар юм. Манай найз нарын хувьд хэлний бэрхшээл гээч юмтай учраагүй нь лавтай. Ажилтай болохоор нэг л мэдэхэд ийм болчих юм гэцгээж байсан. Тийм ч байх. Манай Пүүжээ хэлж байна. Англи хэл мэдэх бол онгироод байх юм биш эндхийн хулгайч, худалчууд нь хүртэл ярьдаг юм чинь гэж байсан. Үнэн л үг.
Заанаагийн авгай Мягмарсүрэн “Манай хүү монголоор ярихаар ойлгодог хэрнээ юм уншихаараа сайн ойлгодоггүй. Тэрийг нь чангаар уншаад яриад өгөхөөр ойлгодог юм” гэж байсан. Гэхдээ хүүхдүүддээ монгол хэл соёлыг нь заах юм сан гэсэн хүсэлтэй хүмүүс байгаа л юм байна лээ. Онлайнаар ийм хичээл заагуул мөнгө олж болмоор санагдсан шүү, залуусаа.
Вашингтонд үзээгүй үлдээсэн ганц хоёр газраа дараа нь Ивээл, Үнжээ, Анар, эдүүстэй явж гүйцээсэн. Тэнжаагаад ирсэн Ивээлийн машин дээр 100 долларын торгууль нааццан байдийм даа. Хэдэн цагаас хойш ч гэлээ машин тавьж болохгүй гэсэн бичгийн Ивээл хараагүй юм шиг билээ. Угаасаа хэнэггүй гардоо харсан ч тоогоогүй байж чадах л хүн дээ. Нэг л мэдэхэд буцах болчихсон доо. Пилээдээ сунгуулчих гэж манай хэд уул нь хэлсэн л дээ. Тэгмээр л байлаа гэвч ардаа ажилтай хүн чинь буцахаас яахав. Яажаахад ажил руу ганц мэдээ явуулаагүй байдаг. Нөгөөх чинь харалчижээ гэсэн яриа явжээсэн гэжээшд.

Буцахдаа яахав Сан Францискогоор дайраа л Бээжин тэгээд Улаанбаатартаа буусан даа. За тэр Амээркийн “Юнайтед айрлайнз онгоцоор болбол нисмээргүй юм билээ. Нисдэг л болохоос биш автуусоо автуус. Үйлчлэгч нар кандууктар л гэсэн үг байжаагаан. Хоол гэсэн бэлэн гоймон өгдын. Юу вэ тээ. Манай Миат хажууд яаая. Үхрийн мах зах айн. Гэхдээ ЮА аюулгүй байдлын хувьд муугүй юм гэсээн.
Найз нарынхаа бүтэн нэрийг бичнэ ээ, бүр овогтой нь. Гаябазарын Энхбаатар, Алтанхуягийн Ивээл, Цэрэнсодномын Пүрэвсүрэн, Лонжидийн Үлэмж, Мөнхөөгийн Заанбаатар, Мягмарсүрэн, Ивээлийн Анар, Заанбаатарын Мөнхзолбоо (Энзи). Баярласан шүү Залуусаа. Анараа аавдаа тавих “анхаарлаа” улам сайжруулна шүү. Монголоор сайн ярьдаг болоорой. Энзи, чи бид хоёрын наймаа дажгүй болжээ. Хүүд маань их таалагдсан монгол хэлээ сайн сураарай. Аав чинь англи тэр битгий хэл монгол бичиг зааж өгч чадийшд уул нь.

Далай лам: Аз жаргал бол сайн үйлийн үр /Хоёрдугаар хэсэг/

2010-06-03T21:05:00.002+08:00

Төвд, Монголын шашин соёлын төвийн (ТМШСТ)тэргүүн Ажиа гэгээн тавдугаар сарын 14- ний өдөр сүсэгтэн олонтой уулзаж, тэдний сонирхсон асуултад хариулахын зэрэгцээ өөрийн бичсэн “Surviving the Dragon: A Tibetan Lama’s Account of 40 Years Under Chinese Rule,” номынхоо нээлтийг хийсэн. Гүмбүм хийдийн хамба лам Ажиа гэгээн Төвдийн шашин, соёл, түүх уламжлалд Бээжингийн зүгээс үзүүлж буй дарамт шахалтаас зугтан 1998 онд эх орноо орхин гарсан хүн. Тэрбээр төвдийн шашин, үндэст учраад байгаа аюул занал, Төвдийн үнэн байдлын тухай болон бага насныхаа тухай өөрийн номондоо өгүүлжээ. ТМШСТ буддизмын онол ухаан, соёл, урлагийг түгээн дэлгэрүүлэхийн хамтаар өглөг буяны ажил зохион байгуулдаг. Тус төвөөс хорт хавдар туссан хүүхдүүдийг асран сувилах шинэ эмнэлгийг Монголд байгуулахад хэрэгцээтэй хөрөнгө мөнгийг босгох зорилгоор энэхүү арга хэмжээг зохион байгуулсан юм байна.
Уулзалтын үеэр Ажиа гэгээний номыг худалдан авсан хүмүүс гарын үсэг зуруулахаар урт дараалал үүсгэ сэн. Ихэнх нь америкчууд. Нэг дор, нэг номыг тийм олон хүн худалдан аваад, зохиогчоор нь гарын үсэг зуруулахаар дугаарлан зогсохыг анх удаа Блүүмингтонд л харлаа. Харин Америкт бол ийм зүйл ердийн хэм хэмжээ болчихсон эд гэнэ. Зохиогч, уншигчдын ийм уулзалтыг байнга зохион байгуулдаг аж. Эмнэлэг барихад хэрэгцээтэй хандивыг босгоход боломж той бүх аргыг хэрэглэж байгаа нь харагдсан. Дээрхийн гэгээнтний ном айлдсаны дараа Төвдийн шашин соёлтой холбоотой эд өлгийн зүйлс, бэлэг дурсгал худалдаалахын хажуугаар Индианагийн их сургуулийн ойролцоо босгосон асарт төвд зах ажиллаж байсан. Далай ламтанд мөргөхөөр очсон монголчууд чамгүй сайн худалдаа хийхийн зэрэгцээ өглөг хандив ч өргөж байсан. Далай ламтан өглөгийн эздийг хүлээн авч уулзаж, дурсгалын зураг татуулсан. Ажиа гэгээнтэй хийсэн уулзалтын үеэр нэг америк “Та яагаад лам болохоор шийдсэн бэ” хэмээн асуусан шүү. Хариулт нь их хөгжилтэй. Ажиа гэгээн “Би тэр үед хоёр настай байсан болохоор шийдвэр гаргаагүй. Намайг хойд дүрээр тодруулсан” хэмээн хариулсан.
Танхим нирхийгээд явчихаж байгаа юм. Их Британийн хатан хаанаас “Do you speak Еnglish” гэж асуудаг орос сэтгүүлчийнхтэй харьцуулбал буддын шашин мэдэхгүй хүнээс гарч болох л асуулт. Өдгөө 59 настай Ажиа гэгээн бурхны шашинд шинэтгэл хийсэн Зонхов Богдын эцгийн хойд дүрээр бага насандаа тодорсон аж. Монголчууд бид бурхны ша шинтан гэж хий хашгирахаас өөрөөр хийсэн юм бага юм шиг. Харин америкчууд их зүйл амжуулжээ. Далай ламтны сургаал, номоос авахуулаад бурхны шашны гүн ухаан, соёл түүхийн талаар англиар бичсэн, орчуулсан номыг ёоз ёозоор нь өрөөд худалдаж байна. Дээрхийн гэгээнтний Блүүмингтонд ирж айлдсан “Төгс билгийн зүрхэн судар” хүртэл англиар байна. Нэгийг худалдаад авчихсан. Орчуулах санаа уг нь байгаа. Үг хэллэг нь энгийн ойлгомжтой, боломжийн санагдсан. Энд ирээд хүмүүстэй ярьсан чинь ор чуулаад дэмий, хүн худалдаж авахгүй гэх юм. Хүн зарна гээгүй, тэгээд ч нэг ч өгүүлбэр орчуулаагүй байхад, сонин юм шүү. Тэгээд ч наана нь зөвшөөрөл авна энэ тэр гэж нэг юм байгаа.
Би лам нарыг дандаа өргөл хандив авдаг гэж боддог байсан үгүй юм билээ. “Summerhouse” буудалд надтай хамт байрласан монгол залуу нэлээд төөрч байж Блүүмингтонд ирсэн. АНУ-д Блүүмингтон нэртэй хот хоёр байдаг юм байна. Нэг нь Иллинойс мужид байдаг нэлээд том хот, нисэх буудал энэ тэртэй, нөгөө нь Индиана мужид байдаг аж. Мань хүнийг Д.Доржсүрэн гэдэг юм. Доржсүрэн Иллинойсийн Блүүмингтон хот руу гараад шидчихэж. Онгоцноос буугаад ТМШСТ рүү утасдаад, нисэх буудалд ирчихлээ ямар хаягаар очих вэ хэмээн лавласан гэж байгаа. Өөдөөс нь өгсөн хариулт ойлгомжтой, манайд нисэх буудал байхгүй, та хаана байгаа юм бэ? Хурал номын ажил эхлэх гээд байдаг. Төөрчихсөн, буудлын мөнгө, буцах тасалбар хоёроос өөр юм мань хүнд байхгүй. Дээшээ тэнгэр хол доошоо газар хатуу болсон хэрэг. Гэвч ТМШСТ-ийн ажилтан М.Саран мань хүний тухай Ажиа гэгээнд илтгэснээр бүх юм сайхан бүтсэн. Мөнгөө шавхаад аргалаад ир, зардлыг чинь төлнө гэсэн хэрэг. Доржоо амжиж ирээд, надтай нэг өрөөнд орсон төдийгүй тооцооны хуудсаа үзүүлээд мөнгөө авсан. Юун хандив өгөх. Гэхдээ Доржоо “Надад боломж л олдвол, би сайн хүний ачийг заавал хариулна” хэмээн ам шүд алдаж байсан. Тэрэнд нь би ч эргэлзэхгүй байна. Д.Доржоо АНУ-д эмчлэх эрх авах шалгалт өгөхөөр бэлдэж байгаа жирийн л эмч залуу. Манай эмч нар цалингаа голж, энд жагсаж байхаар сайн бэлдэж байгаад АНУ-д эмчлэх эрх авах шалгалт өгмөөр юм. Жилийн орлого нь 200 мянган “ногоон” давдаг гэж байна шүү дээ. Бид хоёр маргааш нь хэрэг болгон сахиж байгаад Ажиа гэгээнтэй уулзан адис хүртэж, зургаа хамт татуулсан, бүр гэрийнх нь гадаа. За би чамд ёстой нэг тусалсан шүү, хэн минь гэж ирээд ярих юм байх гэсэн огт юм болоогүй юм шиг уулзаад, сайн явахын ерөөл хэлээд машиндаа суун одсон. Сүүлдээ бид хоёр бүр давраад унаагаар буудалдаа хүргүүлээд зог сохгүй, маргааш өглөө Индианаполис нисэх буудал орох унаагаа сүмээс авахаар болсон шүү. Харамсалтай нь таг унтаад хоцорчихсон. Монгол авгайтай нэг орос нөхөр аминд орсноор Ва шингтон нисэх онгоцонд амжиж суу сан. Тэнд найз нар маань хүлээж байгаа. Гудамжнаас авахуулаад, их сургууль, дараа нь “Монгол ньюс”-т хамт бу жигнаж байсан Баатараа, Ивээл, Пүүжээ гурав маань намайг, миний авч очих “монгол цайг” харуулдаад байж байхад хоцорч огт болохгүй, бөөн чирэгдэл гарна.

АМЬ САХИГЧИД
Америкт явж байхад анзаарагдсан нэг зүйл бол тэндхийн цагдаа, хамгаалалтын ажилтнуудын “сонин зан”. Үнэхээр хачин нөхөд. Далай лам тавдугаар сарын 14-ний үдээс хойш ТМШСТ-д залран ирж монголчуудтай уулзана, хэвлэлийн хурал хийлгэнэ гэсэн мэдээллийн дагуу сүмийн гадаа монголчууд лав 100 орчим машин хөлөглөн ирсэн. Гол зорилго нь зангиа, үрэл олж авах, Далай ламтнаас адис хүртэх. Ширүүн аадар цутгаад гадаа хийх байсан хэвлэлийн хурал ч болсонгүй. Мөргөлчдийг гучаар нь ч бил үү, дөчөөр нь таслан оруулна гээд эхний ээлжийг оруулаад таг болчихсон. Гадаа хүлээж байгаа мөргөлчидтэй тэр хэдэн хамгаалагч бараг найз болоод намтар түүхээ ярилцаад зогсож байв. Холоос ирснийг нь эхлээд оруулдаг юм уу гэж баахан маазраад авсан. Холоос ирснээ нотлох гэж хөөрхөн тэмцээн болсон. Хэвлэлийнхэн бүх арга хэмжээнд дараалалгүй орно хэмээн хэсэг нөхөд зүтгээд бараагүй. Цаашаа утсаар яриад тийм шийдвэр өгөөгүй гэдгийг инээмсэглэн тайлбарласан. Инээгээд л “I am sorry”, “Excuse me” гээд хаагаад зогсчихно.
Гэтэл манай хамгаалагчид бодохоос гомдмоор. Хамгаалж байгаа хүнийг нь бөөн дээрэмчин ирчихээд юу юугүй тонох гэж байгаа аятай, жигтэйхэн чухал царай гарган даналзана. Үнэндээ бол цаадуулыг нь хэн тоохов дээ, ганц хоёр зураг дарах гэсэн, боломж олдвол нэг яриа авчих гэсэн үйлтэй хэдэн сэтгүүлч л байж байдаг. Олон нийт бол ер тоохгүй. Өө нөгөө Төрийн гурван юу ирчихээ юү гээд авч хэлэлцэхгүй. Эртний монголчууд бие хамгаалагчийг амь сахигч гэдэг байж, орчин цагийн амь сахигчид дэндүү зөрүүтэй юм. За тэр цагдаа байна. Сүмд ирсэн монголчуудын машин бороо орсны улмаас шаварт сууж хөөрхөн бөглөө, таглаа үүссэн. Сүмийн үүдэнд нэг цагдаа, сайн дурын эмээ, өвөө хоёр л асуудлыг зохицуулчихаж байгаа юм. Өнөө сүрлэг сайхан шүглийн дуу энэ тэр огт байхгүй. Зүгээр гараараа дохимор аядаад л инээгээд л болчихсон. Урамгүй ч юм шиг. Манайхан бол байн байн шүгэл тачигнуулж, п… гээд л орос тарни уншаа л, бас л сүртэй шүү. Юун тэр сайн дурын ажилтан бэ.

Төгсгөл
Буудалд унтаж унаанаасаа хоцорсныг эс тооцвол Блүүмингтонд ирсэн ажил аятай сайхнаар дууссан. Далай ламаас ярилцлага авна гэдэг мань зэргийн хүнд саналтгүй эд байна лээ. Юу бодож дуу хураагуур энэ тэр хэрэг болгон авсан юм, бүү мэд. Тэгээд ч нас өндөр болсон Дээрхийн гэгээнтэн хүссэн болгонтой уулзаад, ярилцлага өгөөд байдаггүй бололтой. Урьд нь Монголд ирж байхад нь миний бие хурал номонд нь нэг ч удаа очиж байгаагүй, гэгээн дүрийг нь харж байсангүй. Энэ удаа харин аз тохиож, хаа холын Америкт харах завшаан олдлоо. Албан ёсны ажлаа дуусгаад тэнэх замдаа гарсан даа. Нэг сонин үүргэвчтэй, сонин нөхөр яваад л байсан даа хөөрхий чинь. “Өнөөдөр” сонины Гадаад мэдээний албанд орсноос хойш өдөр бүр биш юм гэхэд АНУ-ын тухай, Цагаан ордны тухай, Уолл Стритийн тухай, тэнд болсон сонин хачин зүйлсийн тухай долоо хоногтоо хэдэн удаа заавал бичдэг. Ингэхээс өөр арга ч байхгүй.
Ёстой өнөө мэдээнд бичдэг газруудаараа чадахынхаа хэрээр явж, болох хэрээрээ зургаа татууллаа. Эрх чөлөөний хөшөөнөөс илүү “Уолл Стрит” дэх Хөрөнгийн биржийн өмнөх бухын баримал яагаад ч юм миний сонирхлыг их татдаг юм. Очиж зургаа авахуулсан төдийгүй, дурсгал болгон жижгэрүүлсэн дүрсийг нь худалдаад авчихсан. Найз нар гайхаад байсан. Би өөрөө яагаад татагдаад байгаагаа мэдэхгүй байхад тэд нар аргагүй шүү дээ. Гэхдээ олон жил уулзаагүй найз нартайгаа уулзах нь бүхнээс илүү сайхан байлаа. Цааших нь хувийн чанартай зүйлс учир ингэсгээд зогсохоос. Харин блогтоо дэлгэрэнгүй хүүрнэн өгүүлэх болно. Тэнд уулзъя.

Хараал шингэсэн дугаар

2010-05-26T17:49:00.000+08:00

Болгарын гар утасны “Mobitel” компани 0888 888 888 дугаарын утсыг сүлжээнээс салгаж, түдгэлзүүлсэн байна. Учир нь, сүүлчийн арван жилд энэ дугаарыг барьсан хүмүүс бүгд алагдсан аж. Дугаарын анхны эзэмшигч нь “Mobitel” компанийн эзэн Владимир Грашнов байсан агаад тэрбээр 2001 онд 48 насандаа хорт хавдраар үхжээ. Өрсөлдөгч компаниуд нв түүнийг радио идэвхт бодисоор хордуулан алсан гэсэн цуу яриа байдаг байна. Удалгүй энэ дугаарыг Болгарын мафийн босс Константин Дмитров авчээ. Ердөө 31 настай, 500 сая паундын хөрөнгөтэй байсан гэх К.Дмитров 2003 онд Голландад ажлаар явж байгаад тархиндаа сум зоолгон цаашаа харжээ. Хараал шингэсэн дугаарыг үл хөдлөх хөрөнгийн наймаагаар халхавчлан мансууруулах бодис зуучлан худалдаалдаг Константин Дишлиев гэгч барих болсон ч удалгүй ажил хэрэг нь өөдлөхөө больж, 130 сая паундаар үнэлэгдэх мансууруулах бодис нь цагдаагийн гарт оржээ. Удалгүй түншүүд нь түүнийг цааш нь харуулсан байна.
Ингээд хүмүүс ч уг дугаараас цээрлэх болж, “Mobitel” элдэв хэл амнаас зугатан уг дугаарыг хаажээ. Тус компанийн хэвлэлийн төлөөлөгч сэтгүүлчдийн асуултад “Бид ямар ч тайлбар хийхгүй. Хувь хүний асуудлыг бид хэлэлцдэггүй” гэсэн хариулт өгсөн байна.

Гитлерийн амийг Сталин хоёр удаа аварчээ

2010-05-26T17:38:00.003+08:00

“Нацист Германы удирдагч Гитлерийг устгах төлөвлөгөөг Зөвлөлтийн тусгай албад дайны жилүүдэд хоёр удаа боловсруулсан ч И.Сталин тухай бүрд нь хүчингүй болгосон” гэж ОХУ-ын Дотоод хэргийн сайдаар 1995-1998 онд ажиллаж байсан өдгөө “Цэргийн удирдагчдын клуб”-ын тэргүүн генерал Анатоли Куликов Москвад болсон хэвлэлийн хурал дээр мэдэгдэв. Гитлерийг устгах төлөвлөгөөг 1943, 1944 онуудад боловсруулсан агаад сүүлийнх нь тун ч нямбай бодож боловсруулсан ажиллагаа байсан гэнэ.
Гитлер амьд байх нь ялах нь тодорхой болсон И.Сталинд ашигтай байсан аж. Учир нь, Гитлер ямар нэгэн байдлаар алагдсан тохиолдолд оронд нь гарч ирсэн хүн Их Британи, АНУ-тай дайн зогсоох энхийг гэрээг хийх аваас Москвад ашиггүй төдийгүй туйлын аюултай улс төрийн нөхцөл үүсгэнэ гэж И.Сталин үзсэн байна.
Их Британийн Ерөнхий сайд У.Черчиль улаан, хүрэн хоёр тахлыг хоёуланг нь жигшдэг хүн байсан агаад хоёр муугаас арай дөнгүүрийг нь Москваг хэмээн үзэж Гитлерийн эсрэг холбоо байгуулсан байна. Түүнийгээ ч нууж байсангүй. “Гитлер тамд очлоо гэхэд бид шуламтай нийлэн түүнийг дарах болно” хэмээн улаан цайм хэлж байв. И.Сталин ч британчуудыг холбоотноо хэмээн үзэж хайрлаад сүйд болдоггүй төдийгүй өнөөгийн нөхөр маргаашийн дайсан хэмээн тооцдог байв. Тэрбээр дайн дуусмагц холбоотнуудтай үзэлцэнэ хэмээн шийдчихээд байсан аж.
Гитлерийг устгах төлөвлөгөөний талаарх нарийн ширийнийг өгүүлсэн “Дэлхийн хоёрдугаар дайн” номоо А.Куликов удахгүй хэвлүүлэх юм байна.

Эрдэмтэд бурхныг орлох болно

2010-05-26T17:27:00.001+08:00

АНУ-ын эрдэмтэн Крейг Вентер болон түүний багийн судлаачид 15 жил уйгагүй хөдөлмөрлөж, олон сая долларын хөрөнгө зарсны үр дүнд лабораторийн аргаар хиймэл амьдрал гарган авч чадсан байна. Хүн бурхны үүргийг гүйцэтгэх боломжтой боллоо гэдгийг К.Вентерийн бүтээл харууллаа гэж олон хүн үзэж байгаа юм.
Судлаачид химийн нэгдлээс амьдралын цоо шинэ синтетик хэлбэрийг гарган авч чаджээ. Тэд туршилтын хоолойд байрлуулсан хиймэл ДНК-аас шинэ хромсом гарган авч, түүнийгээ хоосон эсэд амжилттай шилжүүлэн суулгаж чадсан төдийгүй үржүүлж дөнгөсөн байна. Хүний гараар буй болсон нэг эст энэ шинэ “зүйл” бол ердийн бактерийн сайжруулсан хэлбэр агаад технологийн шинэ эринийг хүн төрөлхтөнд авчрах юм.
Одоогоор “Synthia” хэмээн нэрлээд байгаа энэ организмыг ашиглан хорт хаягдлыг цэвэр түлш болгон хувиргах, байгаль орчныг цэвэрлэх, өвчний эсрэг вакцин бүтээхэд хэрэгтэй шинэ зүйлийн “амьтан, ургамал” гарган авах замыг нээж байгаа аж. Хүн төрөлхтөн төсөөлж боломгүй шинэ дэвшлийн өмнө тулж ирээд байгаа хэрэг. К.Вентер “Төсөөлөл төдий байсан шинэ эринд та бид алхан орлоо” гэсэн байна. “Science” сэтгүүлд хэвлэгдсэн судалгаанаас үзэхэд К.Вентерийн багийнхан дэлхийн хамгийн жижиг бактери болох mycoplasma-ын генийн кодыг тайлан компьютерт оруулсан агаад уг кодоо ашиглан лабораторийн ар гаар хиймэл ДНК хийжээ.
Эцэст нь үүнийгээ ашиглан цаашид хуваагдан үржих чадвартай эс буй болгожээ. Эрдэмтэд шинэ ололтоо ашиглан ус цэвэршүүлдэг замаг гарган авахаар төлөвлөөд байгаа бөгөөд вакцин хийх аргачлалыг хурдавчлах, химийн шинэ бүтээгдэхүүн гаргах авах, хүнсний зүйлсийн найрлагыг өөрчлөх, ус цэвэршүүлэх технологи хийх ажлаа нэгэнт эхлээд байна. Энэ бүхнийг шинэ технологи, нэг ёсондоо шинэ төрөл зүйл гарган авах замаар хийх аж. Амьд багаж гарган авна гэсэн үг.
Нэр нөлөө бүхий эрдэмтэд, судлаачид хиймэл амьдрал гарган авсан явдлыг “Эрдэмтэд хүний түүхийн шинэ хаалгыг нээлээ. Тэд бурхныг орлон хэзээ ч байгаагүй зүйлүүдийг (ургамал, амьтныг) гарган авч, байгалийн бохирдлыг арилгаж, энергийн шинэ эх үүсвэр гарган авч, харилцаа холбооны цоо шинэ хэлбэрийг бий болгох ирэх замыг тавилаа. Үүнтэй зэрэгцээд эрсдэл, түгшүүр хамт ирнэ. Цаашид хүний амьдралд эрс шинэтгэл хийх энэ мэт эволюцийн судалгаанд шинэ хэм хэмжээ тогтоох, үр дүнг нь цэргийн болоод алан хядах зорилгод ашиглахаас урьдчилан сэргийлэх талаар арга хэмжээ авах шаардлага гарч байна.
Шинэ ололтыг ашиглан урьд өмнө төсөөлж байгаагүй аймшигтай, хүчтэй биологийн зэвсэг үйлдвэрлэх боломж нээгдэж байгааг мартаж болохгүй” гэсэн байна. Харин эрдэмтэд одоогоор техникийн боломж хязгаарлагдмал байгаа гэдгийг дурдаад, хийж байгаа зүйлийнхээ ач тус, хор холбогдлыг сайтар ойлгож байгаагаа илэрхийлжээ. Холливудын найруулагч Ридли Скотт, Стевен Спилберг нарын кинонд гардаг шиг хиймэл бодгаль, оюун ухааны эрин ойртож байгаа бололтой.

ДАЛАЙ ЛАМ: АЗ ЖАРГАЛ БОЛ САЙН ҮЙЛИЙН ҮР

2010-05-24T19:27:00.000+08:00

Уулзалтын үеэр Ажиа гэгээний номыг худалдан авсан хүмүүс гарын үсэг зуруулахаар урт дараалал үүсгэ¬сэн. Ихэнх нь америкчууд. Нэг дор, нэг номыг тийм олон хүн худалдан аваад, зохиогчоор нь гарын үсэг зуруулахаар дугаарлан зогсохыг анх удаа Блүүмингтонд л харлаа. Харин Америкт бол ийм зүйл ердийн хэм хэмжээ болчихсон эд гэнэ. Зохиогч, уншигчдын ийм уулзалтыг байнга зохион байгуулдаг аж. Эмнэлэг барихад хэрэгцээтэй хандивыг босгоход бо¬ломж¬той бүх аргыг хэрэглэж байгаа нь харагдсан. Дээрхийн гэгээнтний ном айлдсаны дараа Төвдийн шашин соёлтой холбоотой эд өлгийн зүйлс, бэлэг дурсгал худалдаалахын хажуугаар Индианагийн их сургуулийн ойролцоо босгосон асарт төвд зах ажиллаж байсан. Далай ламтанд мөргөхөөр очсон монголчууд чамгүй сайн худалдаа хийхийн зэрэгцээ өглөг хандив ч өргөж байсан. Далай ламтан өглөгийн эздийг хүлээн авч уулзаж, дурсгалын зураг татуулсан. Ажиа гэгээнтэй хийсэн уулзалтын үеэр нэг америк “Та яагаад лам болохоор шийдсэн бэ” хэмээн асуусан шүү. Хариулт нь их хөгжилтэй. Ажиа гэгээн “Би тэр үед хоёр настай байсан болохоор шийдвэр гаргаагүй. Намайг хойд дүрээр тодруулсан” хэмээн хариул¬сан. Танхим нирхийгээд явчихаж байгаа юм. Их Британийн хатан хаанаас “Do you speak Еnglish” гэж асуудаг орос сэтгүүлчийнхтэй харьцуулбал буддын шашин мэдэхгүй хүнээс гарч болох л асуулт. Өдгөө 59 настай Ажиа гэгээн бурхны шашинд шинэтгэл хийсэн Зонхов Богдын эцгийн хойд дүрээр бага насандаа тодорсон аж.
Монголчууд бид бурхны ша¬шинтан гэж хий хашгирахаас өөрөөр хийсэн юм бага юм шиг. Харин америкчууд их зүйл амжуулжээ. Далай ламтны сургаал, номоос авахуулаад бурхны шашны гүн ухаан, соёл түүхийн талаар англиар бичсэн, орчуулсан номыг ёоз ёозоор нь өрөөд худалдаж байна. Дээрхийн гэгээнтний Блүүмингтонд ирж айлдсан “Төгс билгийн зүрхэн судар” хүртэл англиар байна. Нэгийг худалдаад авчихсан. Орчуулах санаа уг нь байгаа. Үг хэллэг нь энгийн ойлгомжтой, боломжийн санагдсан. Энд ирээд хүмүүстэй ярьсан чинь ор¬чуулаад дэмий, хүн худалдаж авахгүй гэх юм. Хүн зарна гээгүй, тэгээд ч нэг ч өгүүлбэр орчуулаагүй байхад, сонин юм шүү. Тэгээд ч наана нь зөвшөөрөл авна энэ тэр гэж нэг юм байгаа.
Би лам нарыг дандаа өргөл хандив авдаг гэж боддог байсан үгүй юм билээ. “Summerhouse” буудалд надтай хамт байрласан монгол залуу нэлээд төөрч байж Блүүмингтонд ирсэн. АНУ-д Блүүмингтон нэртэй хот хоёр байдаг юм байна. Нэг нь Иллинойс мужид байдаг нэлээд том хот, нисэх буудал энэ тэртэй, нөгөө нь Индиана мужид байдаг аж. Мань хүнийг Д.Доржсүрэн гэдэг юм. Доржсүрэн Иллинойсийн Блүүмингтон хот руу гараад шидчихэж. Онгоцноос буугаад ТМШСТ рүү утасдаад, нисэх буудалд ирчихлээ ямар хаягаар очих вэ хэмээн лавласан гэж байгаа. Өөдөөс нь өгсөн хариулт ойлгомжтой, манайд нисэх буудал байхгүй, та хаана байгаа юм бэ? Хурал номын ажил эхлэх гээд байдаг. Төөрчихсөн, буудлын мөнгө, буцах тасалбар хоёроос өөр юм мань хүнд байхгүй. Дээшээ тэнгэр хол доошоо газар хатуу болсон хэрэг. Гэвч ТМШСТ-ийн ажилтан М.Саран мань хүний тухай Ажиа гэгээнд илтгэснээр бүх юм сайхан бүтсэн. Мөнгөө шавхаад аргалаад ир, зардлыг чинь төлнө гэсэн хэрэг. Доржоо амжиж ирээд, надтай нэг өрөөнд орсон төдийгүй тооцооны хуудсаа үзүүлээд мөнгөө авсан. Юун хандив өгөх. Гэхдээ Доржоо “Надад боломж л олдвол, би сайн хүний ачийг заавал хариулна” хэмээн ам шүд алдаж байсан. Тэрэнд нь би ч эргэлзэхгүй байна. Д.Доржоо АНУ-д эмчлэх эрх авах шалгалт өгөхөөр бэлдэж байгаа жирийн л эмч залуу. Манай эмч нар цалингаа голж, энд жагсаж байхаар сайн бэлдэж байгаад АНУ-д эмчлэх эрх авах шалгалт өгмөөр юм. Жилийн орлого нь 200 мянган “ногоон” давдаг гэж байна шүү дээ. Бид хоёр маргааш нь хэрэг болгон сахиж байгаад Ажиа гэгээнтэй уулзан адис хүртэж, зургаа хамт татуулсан, бүр гэрийнх нь гадаа. За би чамд ёстой нэг тусалсан шүү, хэн минь гэж ирээд ярих юм байх гэсэн огт юм болоогүй юм шиг уулзаад, сайн явахын ерөөл хэлээд машиндаа суун одсон.
Сүүлдээ бид хоёр бүр давраад унаа¬гаар буудалдаа хүргүүлээд зогсохгүй, маргааш өглөө Индианаполис нисэх буудал орох унаагаа сүмээс авахаар болсон шүү. Харамсалтай нь таг унтаад хоцорчихсон. Монгол авгайтай нэг орос нөхөр аминд орсноор Вашингтон нисэх онгоцонд амжиж суусан. Тэнд найз нар маань хүлээж байгаа. Гудамжнаас авахуулаад, их сургууль, дараа нь “Монгол ньюс”-т хамт бу¬жигнаж байсан Баатараа, Ивээл, Пүүжээ гурав маань намайг, миний авч очих “монгол цайг” харуулдаад байж байхад хоцорч огт болохгүй, бөөн чирэгдэл гарна.

АМЬ САХИГЧИД

Америкт явж байхад анзаарагдсан нэг зүйл бол тэндхийн цагдаа, хамгаалалтын ажилтнуудын “сонин зан”. Үнэхээр хачин нөхөд. Далай лам тавдугаар сарын 14-ний үдээс хойш ТМШСТ-д залран ирж монголчуудтай уулзана, хэвлэлийн хурал хийлгэнэ гэсэн мэдээллийн дагуу сүмийн гадаа монголчууд лав 100 орчим машин хөлөглөн ирсэн. Гол зорилго нь зангиа, үрэл олж авах, Далай ламтнаас адис хүртэх. Ширүүн аадар цутгаад гадаа хийх байсан хэвлэлийн хурал ч болсонгүй. Мөргөлчдийг гучаар нь ч бил үү, дөчөөр нь таслан оруулна гээд эхний ээлжийг оруулаад таг болчихсон. Гадаа хүлээж байгаа мөргөлчидтэй тэр хэдэн хамгаалагч бараг найз болоод намтар түүхээ ярилцаад зогсож байв. Холоос ирснийг нь эхлээд оруулдаг юм уу гэж баахан маазраад авсан. Холоос ирснээ нотлох гэж хөөрхөн тэмцээн болсон. Хэвлэлийнхэн бүх арга хэмжээнд дараалалгүй орно хэмээн хэсэг нөхөд зүтгээд бараагүй. Цаашаа утсаар яриад тийм шийдвэр өгөөгүй гэдгийг инээмсэглэн тайлбарласан. Инээгээд л “I am sorry”, “Excuse me” гээд хаагаад зогсчихно.
Гэтэл манай хамгаалагчид бодохоос гомдмоор. Хамгаалж байгаа хүнийг нь бөөн дээрэмчин ирчихээд юу юугүй тонох гэж байгаа аятай, жигтэйхэн чухал царай гарган даналзана. Үнэндээ бол цаадуулыг нь хэн тоохов дээ, ганц хоёр зураг дарах гэсэн, боломж олдвол нэг яриа авчих гэсэн үйлтэй хэдэн сэтгүүлч л байж байдаг. Олон нийт бол ер тоохгүй. Өө нөгөө Төрийн гурван юу ирчихээ юү гээд авч хэлэлцэхгүй. Эртний монголчууд бие хамгаалагчийг амь сахигч гэдэг байж, орчин цагийн амь сахигчид дэндүү зөрүүтэй юм. За тэр цагдаа байна. Сүмд ирсэн монголчуудын машин бороо орсны улмаас шаварт сууж хөөрхөн бөглөө, таглаа үүссэн. Сүмийн үүдэнд нэг цагдаа, сайн дурын эмээ, өвөө хоёр л асуудлыг зохицуулчихаж байгаа юм. Өнөө сүрлэг сайхан шүглийн дуу энэ тэр огт байхгүй. Зүгээр гараараа дохимор аядаад л инээгээд л болчихсон. Урамгүй ч юм шиг. Манайхан бол байн байн шүгэл тачигнуулж, п… гээд л орос тарни уншаа л, бас л сүртэй шүү. Юун тэр сайн дурын ажилтан бэ.

ТӨГСГӨЛ

Буудалд унтаж унаанаасаа хо¬цорсныг эс тооцвол Блүүмингтонд ирсэн ажил аятай сайхнаар дууссан. Далай ламаас ярилцлага авна гэдэг мань зэргийн хүнд саналтгүй эд байна лээ. Юу бодож дуу хураагуур энэ тэр хэрэг болгон авсан юм, бүү мэд. Тэгээд ч нас өндөр болсон Дээрхийн гэгээнтэн хүссэн болгонтой уулзаад, ярилцлага өгөөд байдаггүй бололтой. Урьд нь Монголд ирж байхад нь миний бие хурал номонд нь нэг ч удаа очиж байгаагүй, гэгээн дүрийг нь харж байсангүй. Энэ удаа харин аз тохиож, хаа холын Америкт харах завшаан олдлоо.
Албан ёсны ажлаа дуусгаад тэнэх замдаа гарсан даа. Нэг сонин үүргэвчтэй, сонин нөхөр яваад л байсан даа хөөрхий чинь. “Өнөөдөр” сонины Гадаад мэдээний албанд орсноос хойш өдөр бүр биш юм гэхэд АНУ-ын тухай, Цагаан ордны тухай, Уолл Стритийн тухай, тэнд болсон сонин хачин зүйлсийн тухай долоо хоногтоо хэдэн удаа заавал бичдэг. Ингэхээс өөр арга ч байхгүй. Ёстой өнөө мэдээнд бичдэг газруудаараа чадахынхаа хэрээр явж, болох хэрээрээ зургаа татууллаа. Эрх чөлөөний хөшөөнөөс илүү “Уолл Стрит” дэх Хөрөнгийн биржийн өмнөх бухын баримал яагаад ч юм миний сонирхлыг их татдаг юм. Очиж зургаа авахуулсан төдийгүй, дурсгал болгон жижгэрүүлсэн дүрсийг нь худалдаад авчихсан. Найз нар гайхаад байсан. Би өөрөө яагаад татагдаад байгаагаа мэдэхгүй байхад тэд нар аргагүй шүү дээ. Гэхдээ олон жил уулзаагүй найз нартайгаа уулзах нь бүхнээс илүү сайхан байлаа. Цааших нь хувийн чанартай зүйлс учир ингэсгээд зогсохоос. Харин блогтоо дэлгэрэнгүй хүүрнэн өгүүлэх болно. Тэнд уулзъя.

Далай лам: Аз жаргал бол сайн үйлийн үр

2010-05-23T20:03:00.001+08:00

О.ТОГОО

Дээрхийн гэгээнтэн XIV Далай ламтан АНУ-д заларч сүсэгтэн олонд “Төгс билгийн зүрхэн судар” айлдаж, ном тавих буян номын ажлыг сурвалжлах завшаан олдож, тус улсыг тавдугаар сарын 8-нд зорилоо. Бээжингээр дамжаад Чикаго хүртэл нийтдээ 15 цаг орчим ниссэн. Чикаго хотоос машинаар зургаан цаг орчим явж байж хүрдэг Блүүмингтон хэмээх жижиг хотод Дээрхийн гэгээнтэн лекц унших тул цаашаа хот хоорондын автобусаар явах ёстой болсон. Анх очиж байгаа хүнд автобусыг нь хайж олоод Блүүмингтон явна гэдэг давшгүй даваа байсан юм билээ. Явахаасаа өмнө тэнд амьдардаг ангийнхаа хүүхэдтэй холбоо тогтоож, далимд нь Чикаго хотыг үзэх гэж дөрөв хоногийн өмнө очсон хэрэг. Бас болоогүй ээ, өөрийгөө яая гэж байж Далай ламд мөргөхөөр явж байгаа Дашдорж гуайг Чикаго хүртэл харж хандах үүргийг хоёр хүүхдээс нь хүлээсэн гэж байгаа. Хөвсгөлөөс явж байгаа Мөнхбат гэх лам хүү надтай хамт мөн энэ үүргийг хүлээсэн. Тэнд суралцахаар явж байгаа хоёр оюутан бидэнтэй нийлснээр лам, хар, хөгшин залуу нийлсэн таван нөхөр нэг их будлилгүй явсаар Чикаго хүрчихлээ. Дашдорж гуай 70 хол гарсан хүн гэхэд хол замыг огт ажралгүй туулсан. Иймэрхүү хаттай хөгшчүүдтэй зам зуур олон таарсан, мань мэтийн янгууч улс нүүр халмаар юм байна лээ.
Буудал дээр их сургуулийн ангийн анд Заанаа хүүтэйгээ тосож, Дашдорж гуайн хүүхдүүд ч ирсэн байсан. Би ч яахав Заанаагийнд очихоор хөдөлж, цаашаа нисэх хүүхдүүдийг цай цүү уулгаж, амраахаар Дашдорж гуайн хүргэд гэр рүүгээ аваад явна лээ. Монголчуудын аяны хүнийг хүндлэн угтаж дайлж цайлдаг сайхан ёсон Америкт ч өөрчлөгдсөнгүй. Сайхан санагдсан шүү.
Чикаго хоттой боломжийнхоо хэрээр танилцаж, жаахан явлаа. Тэнд барагцаагаар дөрвөн мянга орчим монголчууд амьдардаг юм байна. Амьдрал ахуй нь боломжийн сайхан л юм. Хүн амьдардаг, хүний нийгэм л юм хойно сайн муу юм бишгүйдээ л байна. Гэхдээ сайн нь муугаасаа олон байсан шүү. Тэмдэглэлийн дэвтэртээ юм бичиж байгаа аятай тэр тийм ажил хийдэг, тэдэн өрөө байранд амьдардаг, төдөн цаасны цалинтай гээд тоочоод байлтай биш. (Зарим хүн зөвхөн үүнийг сонирхоод байсан шүү) Айл амьтны амьдралд цагаан хэл ам хүргэхийн нэмэр. Тэнд амьдарч байгаа монголчууд ойлгоно биз. Амьдрал нь ахуй хангамж талаасаа үнэхээр зүйрлэх аргагүй сайхан юм билээ. Харин гараа хумхиж, гэдсээ илж хэвтэж байгаад хүний газар хөлөө олсон монгол хүний тухай сонсогдсонгүй.
Блүүмингтон хүртэл автобусаар явахад 60 орчим доллар юм байна. Далай ламыг ирэх сургаар монголчууд тийшээ олноороо явж байсан тул унаа олоход нэг их бэрхшээл гараагүй. Заанаа маань их тохитой хүмүүсээс бүрдсэн “команд” олж өгсөн.
Америкт очоод чамгүй олон жил болж байгаа, тэнд гэр бүлээрээ амьдардаг Ж.Батжаргал гуай машинаараа намайг авч явахыг зөвшөөрсөн. Монголоос очсон найз нар, өндөр настай болсон хадам хөгшнөө Далай ламд мөргүүлэхээр замд гарах гэж байхад нь очсон хэрэг. Толь шиг замаар давхих зуур бурхан шашин, нийгэм, ахуй амьдрал гээд олон сэдвээр хөөрөлдөв. Жолооны үнэмлэхийн тухай хүртэл яриад авсан. Монголд 120 доллараар авдаг олон улсын жолооны үнэмлэх гэгч зүгээр л луйвар юм билээ. Америкт тийм юмаар жолоо барьдаггүй гэнэ. Харин шинэ үнэмлэх авах хүртлээ Монголын жолооны үнэмлэхээрээ яваад байж болдог аж. Ээжийнх нь тухай манай Бал эрхлэгч хөрөг бичиж сониндоо нийтэлсэнд Ж.Батжаргал гуай талархаж явдаг, сэтгүүлчдэд элэгтэй ханддаг хүн гэдэг нь ярианаас нь мэдэгдэж байсан. Аятайхан сайхан яриатай, соёлтой, юм үзсэн түшигтэй хүн гэдэг нь ярианаас нь, амьдрал ахуйгаас нь илт байсан даа. Хадам хөгшин нь их наргиантай эмээ. Хол замд ядарч байна уу гэсэн чинь “Ядарна гэж бие өвдөхийг хэлдэг бил үү хүүхээ гэж авдаг байгаа”. Ная дөхсөн гэхэд дажгүй америкжсан эмээ шүү.
Блүүмингтонд очоод хоног төөрүүлэх буудал олох гэдэг бас л бэрх байсан. Цаг нь тулчихсан тул бүх буудал хүнээр дүүрэн. Далай ламын айлчлалыг зохион байгуулж байгаа Төвд, Монголын бурхны соёлын төвийн ажилтан М.Саран орой болсон гэж түвэгшээлгүй утас цохиж байж буудал олж өгсөн. Гадаа хонож мэдэхээр байсан шүү.

Дээрхийн гэгээнтэн юу айлдав

Дээрхийн гэгээнтэн Индиана мужид зургаа дахь удаагаа заларч байгаа нь энэ юм байна. Индианагийн их сургуулийн хүндэтгэлийн танхимд Далай ламтан тавдугаар сарын 12-нд морилж ном айлдсан. Хамгаалалт тун чанга. Хамгаалалтын залуус нь элэг барьж болмоор найрсаг зантай ч яс юман дээрээ Далай лам руу ойртох, дөхөж очих тухайд хана хэрэм л гэсэн үг. Танхимд хэвлэлийнхнийг л камер, аппараттай орохыг зөвшөөрсөн.
Далай лам үдээс өмнө бурхны сургаал гэж юу болох, түүнийг хэрхэн ойлгох тухай, энэрэл нигүүлсэл, хайр ивээл, ёс суртахууны талаар голчлон айлдсан. Хүрэлцэн ирсэн хүмүүсийн олонх нь бурхны шашны тухай огтоос ойлголтгүй хүмүүс байсан болохоор Дээрхийн гэгээнтэн туйлын ойлгомжтой энгийн хэллэгээр сургаал айлдсан. Шашны тэргүүн гэдгээс гадна Нобелийн шагналт хүн гэсэн утгаар нь америкчууд хүндэтгэлтэй ханддаг юм шиг санагдсан. Гэхдээ бурхны шашны тухай түүний лекц олон хүний бишрэл хүндэтгэлийг төрүүлж байсныг хэлэх хэрэгтэй. Сонин сэтгүүлүүд нь Далай ламтны сургаал, айлдварын тухай жирийн америкчууд, оюутнуудын сэтгэгдлийг маш их бичсэн. Манайхан интернэтээс хэдийнэ уншаа биз.
Аз жаргалтай, өвчин зовлонгүй, сайн сайхан амьдрахыг хүсдэг нь ерөөсөө хүний төрөлх шинж агаад үүгээрээ бүгд адилхан байдаг аж. Еврей, лал, бурхны шашинтан, загалмайтан хэн байх нь хамаагүй бүгд л үүнийг хүсэж тэмүүлдэг байна. Энэ чанараараа хүмүүс бүгд адилхан аж. Харамсалтай нь аз жаргал гэдэг хүссэн болгонд зориулаад хэн нэгний бэлдээд тавьчихсан зүйл биш гэнэ. Энэ бол ерөөсөө тухайн хүний өөрийнх нь хийсэн сайн үйлийн үр дүн байдаг гэж Далай ламтан айлдсан. Бусдын төлөө сайн үйл хийсэн хүн түүнийхээ үр шимийг амсан жаргадаг бол, нүгэл үйлдсэн нэгэн түүнийхээ горыг амсах нь зайлшгүй төдийгүй, зугтах газар үгүй гэнэм. Мянган сайн лам байгаад, түмэн багц өргөл хандив өргөөд ч нэгэнт хийсэн үйлийн үрийг засаж залруулах нигуургүй аж. Одоогийн хэллэгээр бол юу тарьсан, түүнийгээ л хурааж авна гэдэгтэй төстэй юм байна. Сайн үйлийг үл хийх атлаа сайн сайхан болж жаргахаар сайн багш хайх, өргөл барьц өгөх нь мухар сүсэг төдийгүй бурхны шашин огтоос биш юм байна шүү, таминь.
Аз жаргалд хүрч, амар амгалан амьдрах гэсэн хүний өнийн хүсэлд хүрэх зам нь энэрэл нигүүлсэл юм байна. Гэхдээ энэрэл нигүүлсэл, хайр гэдэг чухам юу болохыг наана нь сайтар ойлгох учиртай аж. Энэ бол бидний амьдралыг, дотоод хүчийг тэтгэж байдаг эерэг бодол, мэдрэмж. Бусдыг зовлонгоос ангид байгаасай, аз жаргалыг олоосой гэсэн хүсэл хайр ажгуу.
Хүн ганц эд баялаг төдийгүй зүрх сэтгэл, оюун санааны баялагтай байж, түүгээрээ дамжин амар амгаланд хүрдэг байна. Өнөөгийн бид оюун ухаанаа материаллаг эд баялгийг буй болгохын төлөө хөгжүүлж, бусдыг хайрлан энэрэх зүрх сэтгэлээ орхисноос түмэн бэрхшээл, мянган зовлонтой учирч байгаа бололтой. Шинэ сайхан эд зүйлтэй болохоор хөлсөө дуслуулан зүтгэдэг, түүнийгээ олж авахаар чамгүй зовдог. Олоод авсныхаа дараа одоо боллоо гэж сэтгэл амардаггүй. Өнөөхөө бусдаас харамлах, хамгаалах, өсгөх, үржүүлэх гэсэн шинэ зовлонг олж авдаг гэнэ. Бодоод байхад үнэхээр л тийм юм. Хаа газрын суутнуудын хэлсэн үг, сургаал ойролцоо утгатай байх нь элбэг. Одоогоос 2500 жилийн өмнө амьдарч байсан Грекийн гүн ухаантан Сократ “Огт хэрэглэхгүйгээр амьдарч болох юм яасан ч олон байдаг юм” хэмээн хэлсэн нь бий. Тэр цагаас хойш хүн төрөлхтөн мөн ч ихийг үйлдвэрлэсэн байж таарна даа. Ерөөсөө хурж бүтсэн юмсыг хоосон хэмээн болгоож, бүгдийг

Сүүмийх од, сүүмэлзэх гал, сүрт цахилгааны гэрэл мэт
Биегүй зүүд, хоосон зэрэглээ, хуурмаг илбийн үзэгдэл лугаа
Сэрүүн шүүдэр, сэлгэх үүл, сийрэг хөөсний орших адилаар харагтун
гэж бурхны сургаалд өгүүлдэг гэнэм. Хоосон чанарын тухайд Монголын нэгэн хувилгаан “Хараар ярих гэхээр би чадахгүй, номоор нь ярих гэхээр чи ойлгохгүй” гэж нэгэн сүсэгтэнд хэлээд тооноор туссан нарны гэрэлд гаансыг нь өлгөж үзүүлсэн тухай домог байдаг шиг Дээрхийн гэгээнтний ярианаас иймэрхүү л юм ойлголоо.
Лекцийн хоёрдугаар хэсэг “Төгс билгийн зүрхэн судар” хэмээх бурхны шашны сургаалын тухай байсан. Сая сая бурхны шашинтнуудын амьдралд өдгөө хүртэл чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн энэ гайхамшигт судар 2000 илүү жилийн настай. Англиар “Heart of Sutra”, төвдөөр “Шэрнин” гэх буддын шашны Махаяна урсгалын энэ судрыг Төвд, Монгол, Япон, Хятад, Вьетнамын сүмүүдэд хурсаар байгаа аж.
Дээрхийн гэгээнтэн энгийн хөгжилтэй хүн шиг санагдсан. “Төгс билгийн зүрхэн судар”-ыг айлдахаасаа өмнө “Их зузаан судар учраас та нар хараад залхуу чинь хүрч мэднэ, би товчхон ярина” хэмээн хуудас цаас үзүүлж хүмүүсийг хөгжөөж байв.
Урсан өнгөрөх цаг хугацаанд төрсөн хүний амьдрал амьсгалах тусам хорогдож байдаг ахархан эд аж. Төрөхөөсөө эхлээд л бид үхэл рүүгээ явдаг. Энэ бол байгалийн, манай ертөнцийн жам ёс. Хэний хүү ч зөрчиж чадахгүй. Гэхдээ бидний оюун ухаан хязгааргүй учраас хэн ч бурхан багш (Будда) болох боломжтой. Эрдэнэт хүний биеийг олж төрсөн хэн бүхэн өөрийн сэтгэлийг шинжлэн гэмээ засаж явах учиртай аж. Бидний зарим нь математикт, зарим нь компьютерт авьяастай байдаг. Хэн нэгний амархан хийчих юм нөгөөд нь туйлаас хэцүү байх нь ч бий. Бүр шашин, ертөнцийг үзэх үзлийн хувьд ч бид нэгнээсээ ялгаатай байдаг. Энэ ялгаа тийм ч сүртэй зүйл биш. Гагцхүү бид боддог, сэтгэдэг, мэдэрдгээрээ, хүн төрөлхтөн гэх нэгэн том гэр бүлийн гишүүн гэдгээрээ адилхан. Хүн ухаанаараа өөрт хэрэгтэй эд зүйлсийг буй болгодог ч өөрийгөө устгах уур хилэн, шунал тачаалыг мөн л үүсгэдэг юм байна. Зэвсэг хураах гэсэн ойлголт байдаг. Ямар утгатай болохыг нь бүгд мэднэ. Тэгвэл өөрийн атгаг санааг ялан дийлэхийг, Далай ламтан дотоод сэтгэлийн “зэвсгийг хураах” хэмээн зүйрлэдэг юм байна.
Дээрхийн гэгээнтний айлдсан номоос ойлгосныхоо хэрээр л бичлээ. Буруу ойлгосон зүйл байгаа нь гарцаагүй ч санаатайгаар худлаа хэлсэн зүйл байхгүй гэдгийг хэлж чадах байна. Алдаа эндэгдлийг уншигч та бүхэн ухааны мэргэн сумаар харван бодож залруулна хэмээн найднам.
Далай ламтантай сүсэгтэн олныг уулзуулж, сургаал номыг нь сонсох боломж олгосон АНУ дахь Төвд, Монголын бурхан шашны төвийн тухай болон тус төвийн тэргүүн Ажиа гэгээний айлдсан номын тухай дараа өгүүлэх болно.

Орос,Хятадын дундах Монгол буюу Пентагоны “Трояны”морь

2010-04-20T20:18:00.001+08:00

АНУ-аар толгойлуулсан цэр гийн сургуулийг нутагтаа хийлгэхийг зөвшөөрч байгаа сүүлчийн улс нь Монгол байж магадгүй төдий гүй Афганистаны дайнд цэргээ илгээх хүсэлт гаргасан Азийн гурав дахь орон болов. Энэ нь тэдний түүх, байршлаас нь шалтгаалж байгаа юм. Улаанбаатар тэртээ 1920-иод оноос 1991 онд ЗХУ задрах хүртэл бүх талаараа Москвагийн цэрэг, улс төрийн үнэнч холбоотон байлаа. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Зэвсэгт хүчин нь ЗХУ-ын армитай мөр зэрэгцэн Японтой тулалдаж байв. 1949 онд байгуулагдсан Умард Атлантын эвслийг (НАТО) сөргүүлэн байгуулсан Варшавын гэрээний гишүүн биш ч Монгол улс дэлхийн II дайны үед Хятад дахь Японы цэргээс хамгаалсан ЗХУ-ын жийргэвч бүс байсан юм.
Удалгүй ЗХУ, Хятадын жийргэвч бүс болсон. Төвийн Азийн цээжинд түгжигдсэн Монгол далайд гарцг үй хоёр дахь том улс бөгөөд энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд тэргүүлдэг Казахстанаас баруун хил нь ердөө 21 бээрийн зайтай. Дэлхий дээр энэ хоёр улсаас гадна ганцаардмал БНАСАУ л Орос, Хятад хоёулантай нь хил залгаа оршдог. Монголын хойд хэсэг тэр чигээрээ Оростой, зүүн, өмнөд, баруун талаараа Хятадтай хиллэдэг. Тийм ч учраас энэ орон АНУ, НАТО-гийн гар хүрээгүй бие даасан байдалтай харагддаг. Гэвч үнэн хэрэгтээ хүйтэн дайн дууссанаас хойш гадна болон дотор талаас нь Пентагоны нө- лөө хүрээгүй нэг ч улс байхгүй. Сүүлийн арван жил АНУ хүйтэн дайны үед нэвтэрч чадаагүй олон газарт хүрч цэргийн баазаа байгуулснаас гадна байлдааны тоног төхөөрөмж суурилуулж, Зэвсэгт хүчнээ оруулж чадсан. Алслагдсан, өмнө нь нэвтрэх боломжгүй байсан Монголыг ч Вашингтоны цэргийн тэлэлт тойрсонгүй. Афганистанд үйл ажиллагаа явуулж байгаа цэргийн эвслийн 45 дахь гишүүн нь Монгол боллоо гэж НАТО гуравдугаар сарын 29-нд зарласан. Саяхан тусгаар тогтносон Монтенегро 44 дэх гишүүн нь аж. Мөн өдөр Монголын Батлан хамгаалахын сайд Лу.Болд тэргүүтэй төлөө- лөгчид НАТО-гийн Ерөн хий нарийн бичгийн даргын орлогч Клаудио Бисогниеротой Брюссельд уулзаж, Афганистанд 250-иас илүү цэрэг албан ёсоор байрлуулахаар болов. Тийм учраас тус улс дөрөвдүгээр сарын 23-нд Эстонид болох НАТО-гийн орнуудын Гадаад хэргийн сайд нарын уулзалтад албан ёсоор уригдана. Орос, Хятадын дунд хавчуулагдсан цэргийн шинэ түнштэй болж байгаа юм, НАТО.
Өмнө нь монголчууд Афга нистанд сургагч офицер илгээж байсан туршлагатайгаас гадна цэргүүд нь Иракт үүрэг гүйцэтгэж байсан. Ингэснээрээ АНУ-тай тогтоосон харилцаагаа батжуулж, хамгийн гол нь аюулгүй байдал, тусламж авах боломжоо баталгаажуулж байгаа хэрэг. Гэхдээ Афганистанд байр лах Монголын цэргүү- дийг америкчууд 2003 оноос эхлэн бэлдсэн. Тус улсын Тэн ги сийн явган цэргүүд энэ зорил гоор 2003 оны наймдугаар сарын 18-нд Монголын нутагт хөл тавьсан байна. Афганистанд цэрэг оруулахаар болсон нь АНУ, Монголын цэргийн түншлэл Ази дахь НАТО-гийн үүргийг нэмэгдүүлэх чиглэл рүү шилжиж байгаагийн тэмдэг. ЗХУ-д хамжаа болон 1945 онд Манжуур руу цөмрөн орсноос хойш тулалдаан хийгээг үй Мон го лын цэрэг арга туршлага хуримтлуулж авахад Афганистаны талбар тус болох нь дамжиггүй. Монголчууд 2004 онд анх удаагаа Ази дахь хамгийн том цэргийн сургууль болох “Алтан кобра” (Golden Cobra) ажиллагаанд уригдсан.
ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ОН ЖИЛҮҮД
АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.Буш 2005 оны арваннэгдү- гээр сарын 21-нд Улаанбаатарт нэг өдрийн айлчлал хийв. Монголд ирж байгаа АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч.
Үүнээс өмнөхөн тус улсын Батлан хамгаалахын сайд Дональд Рамсфельд Монголд айлчлал хийж, бас л анхдагч болсон. Үүнээс өмнө Пентагоны нэг ч тэргүүн Монголд ирж байгаагүй хэрэг. Ж.Буш “Хүй тэн дайны үед ч гуйвж дайваагүй, чөлөөт ард түмэн терроризмийн эсрэг дайнд ч тийм л байна. Монголын Зэвсэгт хүчин эрх чөлөөний төлөө байна, тийм учраас манай цэрэг (АНУ-ын) тэдэнтэй хамтран зүтгэж байгаадаа бахархалтай байна” хэмээн хэлж байв. Айлчлалаас хойш хэдэн сарын дараа Д.Рамсфельд Монголд (хүн амын тоо нь Чикаго хотынхтой ойролцоо) 11 сая долларын цэргийн тусламж үзүүлнэ хэмээн амласан. Хойтон жил нь байнгын ажиллагаатай болсон Таван тол гой дахь цэргийн баазад хий сэн “Хааны эрэлд” цэргийн сургуулийг Пентагон оройлж, Америкийн 300, Монголын 600, БНСУ, Тайланд, Фижи, Тонга, Бангладешийн 200 орчим цэрэг оролцов. Ерөнхийлөгч Ж.Бушийн Мон голд айлчлахдаа амласан олон сая долларын зарим хэсэг цэргийн сургуульд зориулагдаж байгаа гэдгийг онцлон зарлаж байв. АНУын Номхон далайн цэргийн командлагч адмирал Уильям Фаллон энхийг сахиулах ажиллагаанд бэлдэх зорилготой цэргийн сургуулийг ихэд сайшаагаад, Таван толгой дахь цэр гийн баазыг олон улсын сургалтын төв болгох нь чухал гэдгийг онцлон хэлж байв. Тэрбээр хээрийн сургуулийн талаар “Орос, Хятадын дунд стратегийн чухал байрлалтай, АНУ-ын гол түнш Монголын нутагт цэргийн сургууль хоёр долоо хоног үргэлжиллээ” гэж хэлжээ.
2006 онд Монголын Агаарын цэргийн хүчнийхэн Аляскт болсон “Аянга” нэртэй цэргийн сургуульд уригдсан. Номхон далайн хойд хэсэгт болдог агаарын цэргийн хүчний хамгийн том энэ хээрийн сургуульд НАТО оролцсон. “Хааны эрэлд” цэргийн сургууль улам бүр өргөжиж, 2008 онд Франц, Энэтхэгийн цэргүүд оролцсон байна. Тухайн үед ВВС энэ тухай “Болж байгаа цэргийн сургууль цар хүрээний хувьд бага ч Монгол улс хил залгаа хоёр хэт их гүрнийг даван гарч бусадтай холбоо тогтоож чадсан гэдгийг харуулах зорилготой. Оролцож буй орнууд үүний нотолгоо болох юм” гэж мэдээлсэн. Гүрж, Украин, Кыргызэд гурван жилийн өмнө амжилттай болсон өнгөт хувьсгалтай төстэй явдал 2008 оны зун Монголд боллоо. Парламентын сонгуулийн дараа Улаанбаатарт болсон эмх замбараагүй байдлын үеэр эрх баригч МАХН-ын байр руу “Молотов коктель” чулуудан шатааж, таван хүн алагдсан бөгөөд 300 орчим хүн шархдаж, онц байдал зарласан.
Бүх арга техник нь өнгөт хувьсгалынхтай адил байв. Энэ явдлаас дөрвөн сарын дараа ОХУ, Монголын хамтарсан хээрийн сургууль болсон нь ЗХУ тарсанаас хойш хоёр орны хамтран хийж байгаа цэргийн анхны хамтарсан ажиллагаа байв. Энэ хооронд Пентагонтой хамтарсан хээрийн сургууль зургаан удаа болчихоод байна. Улаанбаатар 2004 онд Шанхайн хамтын нийгэмлэгийн ажиглагч болсон ч бүрэн эрхт гишүүн болох талаар ямар ч санаачилга гаргаагүй. Өнгөрс өн онд “Хааны эрэлд” цэргийн сургууль 20 хоног үргэл жилж, Энэтхэг, Япон, БНСУ-ын цэргүүд оролцсон. Ажиллагааны төгсгөлд хээрийн сургуульд оролцсон орны цэр гүүд ёслолын жагсаал хийж, АНУ-ын Номхон далайн командлагч болон Монголын Батлан хам гаалахын сайд үг хэлсэн. Цэргийн сургуулийг АНУ-ын хөрөнгөөр хийж байгаа. Энэ жилийн хээрийн сургуулийг наймдугаар сарын 10-нд хийхээр төлөвлөсөн бөгөөд цар хүрээний хувьд өмнөх жилийнхээс том байх бололтой.
Өнгөрсөн жил болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж ялалт байгуулсан. Өрнөдөд боловсрол эзэмшсэн Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч болсноор Вашингтон, НАТО-тай тогтоосон Монголын цэргийн харилцаа улам гүнзгийрч, өргөжих магадлалтай юм. Өргөн дэлгэр нутагтай, хүн ам сийрэг суудаг Монгол орон АНУ-ын цэргийнхний хувьд (газраар, агаараар, хиймэл дагуу лаар) ОХУ, Хятадыг хянаж байх хамгийн тохиромжтой газар юм. Тус улсын америк боловсролтой удирдагчид энэ талаарх Вашингтоны хүсэлтэд цааргалаад байхгүй бололтой.

ХОТЫН ГУДАМЖ

2010-04-06T16:45:00.001+08:00

“Дуудах нэрийг эх, эцэг, дуурсах алдрыг өөрөө олдог” гээд нэг үг байдаг. Зөв л бичсэн байгаа даа. Эндээс аливаа хүн, цаашлаад хот балгад, улс орон өөртөө нэр өгдөггүй, хажуу хавирганыхан нь өгдөг гэсэн лут “оюун дүгнэлт” гарч байгаа юм. (Алдар хүнд хэрхэн олж авах тухай энд ярихгүй) Гудамж, талбай ч өөрцгүй. Тэнд хэн суудаг, ямар наймаа, арилжаа явдаг эсэхээс хамаараад нэрийг нь ойр хавийнх нь хүмүүс өгдөг байна. Нэвтэрхий тольд бичсэнээр Европ, Америкийн олон хотод Ломбард гэсэн нэртэй гудамж байдаг гэнэ. Энэ нэрний үүсэл бүхэл түүхийг агуулна. Уул нь Италийн Ломбарди мужаас Лондонд цагаачлан ирж, алтны дарх хийдэг байсан инжаанууд суудаг гудамжийг ийн нэрлэх болж. Сүүлдээ энэ гудамжинд алт барьцаалан зээл өгөх бизнес дэлгэрч, улмаар мөнгө хүүлэгчид суурьшсан аж. Их Британиас АНУ-д цагаачлан очигсод энэ нэрийг шинэ тив даяар тарааснаар өдгөө тус улсын олон том хотод ийм нэртэй гудамж буй болжээ.
Цагтаа манай эртний нийслэл Хархорум уран барилгын гайхамшиг байсан юм гэнэ лээ. Одоо гудамжны нэр бүү хэл хотоос тоймтой юм үлдээгүй. Байгаа нь нэг хоёрын зэрэг чулуун мэлхий л үлдээ шив. Тэгэхлээр гудамж талбайтай холбоотой өнө эртний түүх нүүдэлчин монголчуудад байхгүй. Байгуулагдаад 370 жил болж байгаа гэх нийслэл маань шав тавьсан газраасаа цөөнгүй удаа нүүж байж одоогийн бууриндаа төвхнөж. Манж нар бодлоготойгоор нүүлгэсэн гэж ч ярьдаг. Харин уул нуруу, ус мөрөнтэй холбоотой домог гэвэл бидэнд бий, бий. Хэн бугай ч бидний өмнө гишгэхгүй. Энэ бүхэн суурин иргэншил давуу, нүүдэлчнийх бүдүүлэг гэсэн үзүүлэлт биш болой.
Өдгөө бид гудамж талбайгаа ёстой өнөө дэлхийн “жишиг” гээч юмаар нэрлэж, хаягжуулахгүй бол болохоо болилоо. Сая хүнтэй хот байна даа. Нүүдэлчин гаралтай гэхээрээ л хамаа замбараагүй байж болохгүй. Гэсэн атлаа дотроо бие биенээ хот, хөдөөгөөр нь ялгаварлах аядана. Уул нь албан ёсны нэр, хаяг манай гудамж, талбайд бий л дээ. Тэгэхдээ хиймэл, оновчгүй учраас хүний чихэнд тэр бүр хоногших нь бага. Тухайлбал, Энгельсийн гудамж гэх газраар урагшаа гүүр ч гэл үү зам ч гэл үү барина гээд ярихад л чухам хаана гэдгийг нь баримжаалах хүн тун ховор. Төмөр замын модон гүүр гээд барагцаагаар ярихад сая нэг юм ойлгоно. Зүй нь тэр гудамжийг “Төмөр замын модон гүүр” гудамж гээд албан ёсоор нэрлэчихсэн байвал болох байж. Хаа хаанаа амар.
Гадна дотны хүн Улаанбаатрын газрын зураг дээрээс очих газрынхаа хаяг энэ тэрийг асуухаар ёстой хэцүү юм билээ. Мөнөөх зурган дээр нь бүх гудамж албан ёсны нэрээрээ. Нөгөөх чинь бидэнтэй адил “Урт цагаан”, “Таван шар”, “Шар дэлгүүр”, “Микр” гэж мэдэхгүй болохоор ёстой түвэгтэй. Болдог бол яг эдгээр нэрээр нь албан ёсоор нэрлээд, хотынхоо газрын зургийг гаргачихвал хичнээн таатай. Мэдээж гадныханд зориулаад гудамжны нэрээ солино гэж байж болохгүй л дээ. Гэхдээ заримдаа бидэнд ч түвэгтэй байх юм. Засвар энэ тэрээс болоод зам хаах хэрэг гардаг. Яг хаагуур хаахыг нь албан ёсны гудамжаар нь нэрлэхээр хүн мэдэхгүй. Яалт ч байхгүй өнөө 25 дугаар эмийн сангийн уулзвар, Баянбүрдийн тойрог, 100 айл, офицеруудын ордон гэх мэтээ дурдсан зарлалыг телевиз, радиогоор дамжуулж, сонинд хэвлүүлнэ. Нэгэнт хэрэглэгдэхгүй, хүний чихэнд хоногшдоггүй албан ёсны нэрсийг солиход буруудах зүйлгүй санагдах юм. Хүн болгоны мэддэг нэрээр нь тухайн гудамжийг нэрлэх нь Лондон, Парис, Нью-Йоркт түгээмэл байдгаас гадна түүх өгүүлдэг аж. 100 айлаас Баянбүрдийн тойрог хүртэлх гудамжийг албан ёсоор юу гэж нэрлэдгийг мэдэхгүй. Хар ярианд бол “амьжиргааны гудам” л гэдэг. Зах зээлд орж байх үед энэ гудамжны дагуух хашаанууд бараг бүгд машин, дугуй засварын газар болж, гуравдугаар арван жилийн ойролцоох байрны нэг давхарууд гуанз, тохиролцооны дэлгүүр болсон. Одоо ч бараг хэвээрээ. Хойшид яаж ч өөрчлөгдсөн тэр үеийн байр байдал ямар байсныг энэ гудамжны нэр сануулсаар байх болно. Албан ёсоор нэрлэгдвэл шүү дээ. “Өвгөнтийн хөндий” гэдэг гудамж заавал байх ёстой. Манай нэг байтугай үеийн гунигт түүхийг энэ нэр сануулж байх учиртай. Тоглоогүй байна.
Алдартай хүмүүсийн дурсгалыг мөнхжүүлэх зорилгоор гудамжийг нэрлэх нь түгээмэл үзэгдэл. Гэвч улстөрийн учир шалтгаан болон тухайн хотын засаг захиргааны үзэл баримтлалаас шалтгаалан иймэрхүү нэр олонтоо солигддог гэнэ.
Дэлхийн нэгдүгээр дайнд АНУ оролцоод эхэлмэгц Нью-Йоркын Брүклин дүүрэг дэх Хамбург гудамжны нэрийг даруй сольж Ерөнхийлөгч Вильсоны нэрээр нэрлэж байв. Нельсон Манделлаг дэмжин, арьс өнгөөр ялгаврлах бодлогыг эсэргүүцэгч орнууд ӨАБНУын Элчин сайдын яам байрладаг гудамжийг Манделлагийн нэрээр нэрлэж байсан гэдэг. Манайд гэхэд л сүүлийн үед бүх юм дээл, хөөмийтэй холбогдох болсон. Хятадын Элчин сайдын яам байрладаг гудамжийг “Монгол дээл” гудамж, эсвэл “Монгол хөөмий” гудамж гээд нэрлэхэд л асуудал Хятадын элчингээр дамжаад шууд дэлхийн “тавцанд” гарна даа. Хятадын Элчин хаа байдаг юм бэ гэж үү? Хөгжим бүжгийн дундын баруун талд, 64-ийн хойхно, Полийн яг ард, Их сургуулийн хоёрдугаар байрны зүүн талд, бишээ, дөрөвдүгээр байрны урд гэх мэтээр зааж өгч чадна. Тоглоомгүй бид яг ингэж зааж өгдөг. Дахиад хэлье гудамжийг хүмүүсийн хэлж сурснаар нэрлэх нь зүйтэй.
А.Дюмагийн зохиол дээр хачин жигтэй нэртэй гудамж зөндөө л гардаг. Хөрөнгөт нийгмийн нүүр царай аятай л юм боддог байсан. Үгүй юм. Юм байгаагаараа сайхан гэдэг чинь л энэ юм байна. Хуучин Их Хүрээнд байсан нэршлийг сэргээе гэсэн ч одоо нэгэнт мартагдсан, идээшихээсээ өнгөрсөн байхаа. Баруун, зүүн дамнуурчин, есөн гудамж, усны гудамж, харчуудын гудамж, Төмөрчний гудамж, өндөр хог гээд байсан л юм гэнэ лээ.
Телевизийн, Таван шарын, Урт цагааны, Төмөр замын, Их сургуулийн, Багшийн дээдийн, Хар захын, Хуучин захын гээд гудамж байвал сайхан ш дээ. Хаана байдаг, ямар бизнес буцалж байдаг нь сонсоход л ойлгомжтой байгаа биз дээ.
Сонирхуулж хэлэхэд АНУ-ын нийслэл Вашингтонд муж улсуудын нэрээр нэрлэгдсэн гудамжнууд байдаг гэнэ. Тусгаар тогтнолыг бэлгэдэж байгаа бололтой юм. Манай Улаанбаатар ч гэсэн аймгуудынхаа нэрээр гудамжаа нэрлэхэд бас л дажгүй. Гэхдээ аймгуудаа нэгтгэж магадгүй юм дуулдаад байгаа. Мөнгө хэмнэх сайхан санаа. Тэр болтол харзнах уу.

АЛТ ДЭЭР ҮҮ, АРДЧИЛАЛ ЧУХАЛ УУ

2010-04-06T16:31:00.000+08:00

Орос, Хятад хоёр байгалийн баялгийнх нь төлөө өрсөлдөж, Монгол орон хүчний тэнцвэрийг барих гэж АНУ руу хандаж байна. Ингэлээ гээд Монголын ардчилал аюулгүй байж чадах уу. Чамгүй олон зууны туршид хоёр хөрш нь Монголыг ээлжлэн эзэрхсээр ирж. Хятадын 200 гаруй жил үргэлжилсэн дарлал 1911 онд Манжийн эзэнт гүрэн унаснаар төгсгөл болсон ч хэдхэн жилийн дараа Зөвлөлтийн коммунистууд тэдний халааг авсан аж. ЗХУ 1990 онд задран унаснаар Монгол орон жинхэнэ тусгаар тогтнолоо олж, шинэ удирдагчид нь олон ч бэрхшээлтэй нүүр тулсан. Нэг асуудал тухайлбал, Хятад, Оросын дунд хавчуулагдсан тусгаар тогтнолоо хэрхэн хадгалах вэ гэдэг одоог хүртэл шийдэгдээгүй байна. Арвин баялаг нөөцтэй ашигт малтмалын ордууд энэ оронд нээгдэх тусам тусгаар тогтнол нь тулгамдсан асуудал болон хувирлаа. Монголын Засгийн газар 2010 оны аравдугаар сард өмнийн говьдоо байдаг Оюутолгойн ордоо олон улсын компаниудтай хамтран ашиглах таван тэрбум долларын гэрээг үзэглэсэн.
Гэрээний нийт өртөг нь энэ улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээс хавьгүй их агаад тус баялаг ордоос жилдээ хэдэн тэрбум фунт зэс, 330.000 унци алт олборлоод байхад нөөц нь багаар бодоход 35 жил хүрэлцэнэ. Цаана нь дахиад нүүрс, ураны баялаг ордууд хэвтэж байгаа гэх. Чухам энэ бүхэн тусгаар тогтнолыг нь эрсдэлд оруулж байгаа юм.
Ялангуяа эрчимтэй томорч буй эдийн засгаа түүхий эдээр цатгаж чадахгүй, ангалзаж байгаа өлсгөлөн Хятадын зүгээс бодитой аюул нүүрлэж мэднэ. Сэтгэл зовнисон Монголын удирдагчид хэзээ ч алдагдаж мэдэх хүчний тэнцвэрийг барихын тулд улс оронд нь зайлшгүй хэрэгтэй байгаа Хятадын хөрөнгө оруулалтыг авахын зэрэгцээ улс төрийн нөлөөг нь сааруулах олон улсын түнш хайж байна. XIX зуунд геополитикийн тэмцлийн гол зэвсэг болж байсан төмөр замын асуудал энд давтагдана гэх нотолгоо одоохондоо алга. Хятадын хилээс холгүй байдаг асар их баялагтай Тавантолгойн нүүрсний орд уул уурхайн аварга компаниудын сонирхлыг татаж байна.
Уурхай ашиглалтад орвол жилдээ 50 сая тонн нүүрс олборлох боломжтой. Гол зангилаа нь нүүрсний уурхайгаас хамгийн том хэрэглэгч болох нь тодорхой байгаа Хятад руу төмөр зам тавих шаардлага гарч байгаа юм. Одоо байгаа төмөр зам Тавантолгойгоос 400 км орчим зайтай. Хамгийн хямд, хамгийн ойрхон хувилбар бол хилээс 80 км зайтай төмөр замыг Хятад руу татах. Тавантолгойн нүүрсний ордыг одоо эзэмшиж байгаа “Энержи ресурс” компани дээр дурдсан чиглэлээр төмөр зам тавихаар зэхэж байгаа бөгөөд Германы төрийн мэдлийн “Deutsche Bahn AG” төмөр замын компанитай гэрээ байгуулж, суурь судалгаа хийх ажилдаа орсон. “Deutsche Bahn” компани 2011 он гэхэд төмөр замыг ашиглалтад оруулах төлөвлөгөөтэй.
Гэвч Монголын Засгийн газар энэ төлөвл өгөөнөөс жийрхэж байгаа. Тэд Тавантолгойг Хятадын төмөр замын сүлжээтэй холбосноор уурхайд өмнөд хөршийнх нь давамгайлал тогтох төдийгүй төмөр зам баригдсан тохиолдолд Оюутолгойн баялаг мөн түүгээр дамжин Хятадын нөлөөнд орно хэмээн зовниж байгаа юм. Улаанбаатар дахь Стратеги судлалын төвийн шинжээч Машбатын Отгонбаяр “Цаасан дээр байгаа төмөр замын зургаас үзэх юм бол Хятад Монголын нутгаас өм хазаад авчихсан юм шиг л харагдана” гэсэн юм.
Хятад руу төмөр зам тавих нь одоо байгаа төмөр замыг Тавантолгойн уурхайтай холбохоос илүү хямд гэдгийг Улаанбаатар хүлээн зөвшөөрдөг. Гэвч үндэсний аюулгүй байдал нь мөнгөнөөс үнэтэй аж. Монголын Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яамны Санхүү, хөрөнгө оруулалтын газрын дарга Дашбалжирын Нэмэхбаяр “Төмөр зам бол бидний амин чухал хэрэгцээ мөн. Гэхдээ Засгийн газрын төлөвлөгөөнд нийцэхгүй байгаа төмөр замыг барьж байгуулах эрхийг хувийн компанид өгч чадахгүй. Хөрөнгө оруулагчид ахиухан ашиг харах нь ойлгомжтой. Харин бидэнд өөр зүйл хэрэгтэй. Тэд манай улсад орж ирсэн л юм бол бидэнтэй хамтран ажиллах ёстой.
“Энержи ресурс”, “Deutsche Bahn AG” санал болгож байгаа төмөр замын төлөвлөгөөнд Засгийн газар хаалт тавих нь бараг тодорхой” гэж хэлсэн. Хятад руу төмөр зам тавих хувилбарт хөрөнгө оруулах сонирхолтой Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн банк зэрэг олон улсын зээлдүүлэгчдийг Улаанбаатарын байр суурь аягүйцүүлж байна. Уурхайгаас зүүн хойшоо Монголын төмөр зам руу хандсан чиглэл тээвэрлэлтийн зардлыг гурав дахин өсгөнө гэж банкууд мэтгэж байна.
Энэ чиглэлээр тээвэрлэлт хийхэд урт зам туулахаас гадна галт тэрэгний дугуй солих илүү ажиллагаа шаардана. Учир нь Монголын төмөр зам ОХУынхтай адил өргөн царигтай бол Хятадынх нарийн байдаг. Хятад руу шууд төмөр зам тавихад дан ганц монголчууд ч дургүй байгаа юм биш. Хүйтэн дайны үеийн өв хөрөнгө болох “Улаанбаатар төмөр зам”-ын 50 хувийг хянадаг ОХУ монголчуудтай “эв санааны” нэгдэлтэй байгаа юм. Тавантолгойн нүүрсийг ОХУ руу зөөх боломж олгохын тулд одоо байгаа төмөр замын сүлжээтэй холбохыг тэд хүсэж байна. Уурхайгаас Хятад руу төмөр зам тавих хувилбарыг юун түрүүнд сонгох юм бол зүүн хойшоо тавих төслийг (одоо байгаа төмөр зам руу) гацаана хэмээн Москва монголчуудыг сүрдүүлж байгаа нь эргэлзээгүй. Оросуудад байгаа давуу тал нь тэд зүүн тийш төмөр зам тавих сан байгуулж байгаа төдийгүй Монголын Засгийн газартай бат бэх холбоотой. “Оросуудын нөлөө их байгаа. Төмөр замын асуудлаар монголчууд дангаараа шийдвэр гаргах боломжгүй. Стратеги, геополитикийн хувьд Орос Монголд нарийн царигтай төмөр зам тавих ажилд бэрхшээл учруулна. Үүнийгээ улс төрийн аргаар яаж ийгээд хийж дөнгөнө.
Бид ердөө хоёрхон хөрштэй гэдгээ мартаж болохгүй” гэж Нэмэхбаяр хэллээ. Гэвч Хятад руу төмөр зам тавих саналыг дэмждэг олон улсын байгууллагууд байгаа. Азийн хөгжлийн банкны Монголыг хариуцсан захирал Адриан Рутенберг “Монголын нийгмийн зарим хэсэг Хятад руу түрүүлж зам тавих юм бол оросууд зүүн тийш тавих төмөр замын ажилд саад учруулна хэмээн үздэг. Үүнд үнэний хувь бий” хэмээн хэлэв. Нэмэхбаяр энэ тухай “Хятад өмнө зүг тавих төмөр замыг дэмжиж байгаа нь гарцаагүй.
Гэхдээ тэдэнд зүүн тийш тавих төмөр замын ажилд саад хийх бодол байхгүй. Оросууд аль хэдийнэ Монголд ирчихсэн. Харин Хятад бол ирээгүй байгаа” гэсэн юм. Хятад, Оросын дунд хавчуулагдсан Монгол орон цэргийн хүчин чадлаа нэмэгдүүлэх арга чарга хайж, АНУ болон Өрнөдийн орнуудтай энэ талын харилцаагаа бэхжүүлж байна. “Улаанбаатар 1990-ээд оноос эхлэн НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцох хүсэлт тавьж байсан ч Монголын Зэвсэгт хүчин шаардлага хангахгүй гэж НҮБ үзсэн. Гэвч Иракийн эсрэг дайтах холбоотны цэргийн хүчинд аль болох олон орныг татан оролцуулах шаардлага АНУ-д гарсан тул цэрэг илгээх Монголын саналыг хүлээн зөвшөөрсөн” гэж шинжээч М.Отгонбаяр хэлж байв.
Ингээд өмнөд Ирак дахь “Camp Echo” цэргийн баазын аюулгүй байдлыг хамгаалахад оролцохоор 150 монгол цэрэг Иракт очсон бөгөөд 2008 онд сүүлчийн ээлж үүргээ гүйцэтгээд эх орондоо ирсэн. Монголын цэргүүд одоо ч Афганистанд үүрэг гүйцэтгэж байгаа. Холбоотны цэргийн эвсэлд нэгдсэн Монголын зүтгэлийг АНУ урамшуулж “Мянганы сорилтын сан”-гаар дамжуулан 285 сая долларын тусламж өгч, “Хааны эрэлд” нэртэй хамтарсан хээрийн сургууль жил бүр зохион байгуулах болсон. Шинжээчийн хэлж байгаагаар энэ хээрийн сургууль Иракийн дайнд оролцсоны үр дүнд олж авсан шагнал аж. АНУ-ын тэнгисийн явган цэргийн баг Монголын Зэвсэгт хүчнийг Өрнөдийн цэргийн арга барилд сургаж байна.
Хамгийн гол нь монголчууд санасандаа хүрч НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчний үйл ажиллагаанд оролцож, 2006 оноос хойш Сьерра-Леон руу 250 хүнтэй цэргийн ээлж илгээх болсон. Хажуу хавирганд нь АНУ-ын нөлөө тэлж байгаад Орос таатай хандахгүй байгаа. Вашингтоны алхам болгонд хариу барьж эхэлсэн төдийгүй цуврал хээрийн сургууль зохион байгуулж, долоон сая долларын цэргийн тусламж амласан. Хоёр талын албаны хүмүүс хээрийн сургуулийг энхийн зорилготой хэмээн мэдэгдэж байгаа ч Монголын Батлан хамгаалахын офицерууд зорилгыг нь “Монголын армийн зэвсэглэлд байгаа Оросын хуучирсан тоног төхөөрөмжийг хэрхэн засаж сэлбэх вэ гэдэгт бүх зүйл чиглэгддэг” хэмээн аминчлан ярьж байна. Түүнээс гадна Москва Монголын төмөр замд АНУ-ыг оруулахгүй байх оролдлого хийх болсон.
АНУ Монголын төмөр замыг сайжруулахад зориулан 285 сая доллар өгөхийг зөвшөөрсөн. (Энэ тусламж одоо яригдаж байгаа уурхайгаас аль нэг тийш төмөр зам тавих асуудалтай ямар ч холбоогүй юм) Гэхдээ одоо байгаа Монгол төмөр замд санхүүгийн шалгалт хийх нөхцөлтэйгээр. Нөхцөлийг ОХУ хүлээн авахаас татгалзсан. Монголын Засгийн газарт дээрх тусламжийн мөнгийг өөр төсөлд зарцуулах тухай бодохоос өөр сонголт үлдсэнгүй. Гэлээ гээд монголчууд зүгээр суусангүй хүчний тэнцвэрийг хадгалахаар хичээж байгаа. Монголчуудын “гурав дахь хөрш” хэмээн тодорхойлсон бодлоготой төстэй “олон туйлт” бодлого явуулж байгаа Казакстаны жишээ тэдэнд өөдрөг сэтгэгдэл төрүүлж байгаа. Казахстан тусгаар тогтнолоо олж авснаас хойш байгалийн баялгаа ашиглан эдийн засгаа асар богино хугацаанд өөд нь татсан.
“Freedom House”-ын жил бүрийн индексээр чөлөөт орны ангилалд ордог Монгол орон улс төрийн хувьд хоёр хөршдөө үлгэр жишээ болно. Одоохондоо орлого багатай байгаа ч өсөн дэвжсээр байна. Тэднийг хүчирхэгжүүлэх уул уурхайн олон төсөл цаасан дээр нэгэнт буучихсан. Гэвч баян хүчирхэг болох хэрээр гаднаас ирэх даралт шахалт бас нэмэгдэнэ. Тусгаар тогтносон, ардчилсан Монгол Улс энэ хэвээр цаашид оршин байх эсэх нь тодорхойгүй байна хэмээн Joshua Kucera http://the-diplomat.com сайтад бичсэнийг хөрвүүлэв.

Гадаад бодлого

2010-04-06T16:26:00.000+08:00

Туурга тусгаар улсын оршин байх нэг үндэс нь зөв, цаг үеэ мэдэрсэн гадаад бодлого. Төрт ёсны 2000 гаруй жилийн түүхтэй Монгол орны хувьд бие даасан гадаад бодлого явуулж чадалгүй олон зуун жил болсон. Манж, Хятадын талхинд 220 орчим, Оросын дагуул улс болж 70 шахам жил болсныг хэлж байна л даа. Дэлхийн талыг нурааж явах үедээ гадаад бодлого битгий хэл өөрсдийн дэг журмыг сэлмээрээ, суу залиараа тогтоож, өдийг хүртэл уламжлагдан тогтсон олон шинэ ойлголтыг дипломат ёсонд буй болгосон. Дотоод сөргөлдөөний улмаас гадаад бодлого дээрээ нэгдмэл байж чадалгүй байсаар бусдын хоол болсон монголчуудад бие даасан бодлого явуулах боломж 1990 оны ардчилсан хувьсгалаар олдсон.
Өнгөрсөн 20 жил алдаж оносон зүйл олон, эдийн засаг, улс төрийн чухал асуудал дээр хуваагдмал байр суурьтай байсан ч ардчилал гээч юмны буянаар хэнийх нь зөв болохыг ард түмнээрээ шийдүүлж (сонгууль), хайнаа хагалж байв. Хүч тэнцсэн үедээ дотроо зөвшилцөж чадаад байв. Харин ганцхан зүйл дээр тухайлбал гадаад бодлого дээр нэгдмэл байр суурьтай байж чадсан. Аль ч нам төр барьж байсан сөрөг хүчний зүгээс гадаад бодлоготой холбоотой том асуудал дээр маргаан өрнөж байгаагүй санагдана. Санаанд орж байгаагаас sincerely yours гэсэн нэг англи үг жигтэйхэн маргаан дэгдээж байж билээ. Америкийн билүү, Их Британийн ч бил үү нэг элчин сайдын яаманд бичсэн захидлаа хэсэг нөхөд энэ үгээр дуусгасан нь хэрүүлийн шалтгаан болсон. Захидлынхаа төгсгөлд цаад хүндээ хүндэтгэл илэрхийлэн бичдэг танд үнэнч, таныг хүндэтгэсэн гэхэрхүү утгатай дээрх үгийг эх орноосоо урваж, гадаадын хүчинд үнэнч байгаагаа илэрхийлсэн хэрэг хэмээн үзэж байв шүү, тэр үед. Инээдтэй ч юм шиг, одоо бодоход. Өнөөдөр ийм үгтэй захиа хүнд илгээгээгүй, хүнээс аваагүй хүн олдохгүй.
Харин өнөөдөр гадаад бодлогын хувьд хоорондоо зөрөлдөх, хамгийн гол нь “зөрөлдүүлэх” гэсэн гадаадын нөлөөлөл илт ажиглагдах боллоо. Сайны ёр огт биш. Шалтгаан нь уул уурхай, түүнийг дагасан их гүрнүүийн сонирхол. Энэ орны ашиг сонирхол дээр үндэслэн гадаад бодлого нь тодорхойлогддог баймаар. Ялангуяа одоо нээгдээд байгаа ордуудаас баялаг зөөх төмөр замын асуудал тойрон ид бужигналдаж байна. Сонсвол нарийн төмөр замыг Хятадын “талынхан” тавих гээд байгаа бол өргөнийг нь Оросын талыг “баримтлагчид” дэмжээд байгаа бололтой. Эдгээр улсыг бөөнд нь олигархиуд гэдэг гэнэ. Ард түмний, Монголын эрх ашгийг жинхэнээсээ дээдэлдэг “ориг” монголчуудад эрх мэдэл байхгүй байгаа аж. Яагаад ч юм ард түмэн тэдэнд эрх мэдэл өгсөнгүй. Гэхдээ хөөрхийс гудийхгүй юм. Яаж ийгээд мөнгө цаас “олоод” жагсаад, цуглаад, цустай, шүлстэй тангараг өргөөд ард түмнийхээ төлөө яваад л байна. Үйлс нь бүтээсэй билээ, хөөрхийс.
Хаданд хавчуулагдсан халиуны зулзага шиг Монгол оронд маш зальжин, алсыг харсан гадаад эдийн засгийн бодлого, түүнийг хэрэгжүүлэх овсгоо самбаатай сэтгэл нийлсэн баг (хувь хүн биш) яг одоо л хэрэгтэй. Тийм хүмүүс гудамжинд явж байгаа гэдэгт би л хувьдаа итгэхгүй. Бодлого боловсруулж, хэрэгжүүлж чаддаг бол олигархи байна уу, биш байна уу хамаа алга. Өнчин ишигний гарзгүйгээр өөрөөр хэлбэл огт шулуулахгүйгээр хөгжинө гэж огт байхгүй. “Гэлээн гэх байтугай, гөлөөг” гэх хүн байхгүй гэлээ гэдэг шиг Монголыг хараад нулимс нь гараад, хөөрхийсийг хувийн эрх ашиг харалгүй хөгжүүлээд өгье гэх хүн манай гудамжны хэдэн жагсаалчаас өөр байхгүй шүү, үнэндээ.

Цэргийн баярын мэнд

2010-03-17T19:51:00.001+08:00

Цэргийн баярын мэнд хүргийдээ, найзууддаа. Ихэнх нь цэрэгт яваагүй дээ, золигнууд. Дайн болохоор таануус явы шүү. Худлаа бие муутай энтэр гэхгүү шүү, мэджаагаа шүү та нарыг, тэгээ л архи, авгай гэхээр олилзоо л, гайлвайн шүү. Мэджаагаа шүү

Суут бүтээлүүд хулгайд алдагдаад 20 жил боллоо

2010-03-17T19:38:00.002+08:00

АНУ-ын Бостон хот дахь Изабелл Стюарт Гарднер музейгээс 500 сая орчим доллараар үнэлэгдэх 13 уран зураг хулгайд алдагдаад яг 20 жил болж байгаа аж. Холбооны мөрдөх товчоо энэ хэргийг мөрдөн шалгах ажиллагаагаа эрчимжүүлэхээр болсон байна. Цагдаагийн дүрэмт хувцас өмссөн хоёр этгээд 1990 оны гуравдугаар сарын 18-нд музейд орж, 81 минутын дотор Рембрандт, Вермеер, Дега, Мане нарын зурсан 13 хөрөг хулгайлсны дотор Голландын зураач Вермеерийн “Концерт” хэмээх алдарт зураг байгаа аж. Одоогийн ханшаар энэ зураг дангаараа 250 сая долларын үнэтэй.
Энэ хэргийг Бостоны мафийн толгойлогч, 1994 оноос хойш эрэн сурвалжлагдаж байгаа Жеймс Вулгер зохион байгуулсан байх хэмээн сэжиглэдэг. Түүний хоёр туслах хулгайг зохион байгуулсан гэх яриа 1994 онд гарсан ч нотлогдоогүй. Өдгөө сэжигтнүүдийн нэг нь нас барж, нөгөө нь энэ тухай сонсоогүй хэмээн мэлзэж байгаа. Мөрдөгчид Ж.Вулгер энэ хэрэгт оролцсон гэх ямар ч ул мөр олоогүй.
Их Британийн Скотланд Ярдын мөрдөгч Чарльз Хилл “Америкийн мафитай сүлбээтэй Ирландын гэмт бүлэглэл уг бүтээлүүдийг хадгалж байгаа” гэсэн утгатай мэдэгдэл хийсэн. Урлагийн бүтээл цуглуулдаг тэрбумтан энэ хэргийг захиалан хийлгээд бүтээлүүдийг хав дарсан гэх таамаглал байгаа ч үнэмшихэд бэрхтэй. Иймэрхүү хүмүүс хуруу дарам цөөхөн байдаг төдийгүй тэднийг цагдаагийн газар маш сайн мэддэг аж.
Хэргийн газар ажилласан шинжээчид энэ хэргийг үйлдсэн хүмүүс чухам юу хулгайлж байгаагаа мэдээгүй байсан гэсэн дүгнэлт хийсэн. Урт гартнууд асар их үнэ цэнэтэй зарим зургуудыг хананаас хуулж авсан ч авалгүй орхиод явсан нь ийм дүгнэлт хийхэд хүргэжээ. Алдарт зураач Рафаэлийн өөрийгөө зурсан хөргийг хулгайч нар голоод орхисон байна. Музейн хамгаалалтын дарга Энтони Эморе “Хулгайч нар маргааш өглөө нь чухам юу хулгайлсан болохоо сониноос уншсан байх” гэжээ. Холбооны мөрдөх товчооны энэ удаагийн зорилго хулгайчийг биш, хулгайд алдагдсан зүйлс хаана байгааг олоход чиглэх бололтой. Музейн захиргаа зургуудыг олж өгсөн хүнээс юу ч асуулгүйгээр таван сая долларын шагнал өгнө гэж амлаад, энэ тухай бичсэн зурагт хуудсаа Бостон руу ордог гол замын дэргэдэх асар том самбар дээр байрлуулсан байна.

Зэвсэгт этгээд Ленинд “халдахыг” завдав

2010-03-17T19:31:00.000+08:00

Хийн гар буугаар зэвсэглэсэн 44 настай Сергей Карпенцов гэгч этгээд ОХУ-ын нийслэл Москва хотын Улаан талбайд байдаг Лениний бунхан руу халдахыг завдаж, харуулын цагдаа руу буудсан байна. Тэрбээр энэ хэргийг үйлдсэн шалтгаанаа “Миний гол зорилго бол Христийн эсрэг этгээдийн хүүрийг хадгалж байгаа бунхныг зайлуулах” хэмээн тайлбарлажээ. С.Карпенцов сэтгэл мэдрэлийн өвчтэй эсэхийг тогтоохоор эмнэлгийн комисс ажилдаа оржээ. Гэвч цагдаа нар “С.Карпенцов бол зүгээр л гэмт хэрэгтэн. Зэвсэгт дээрэм болон хүчингийн хэргээр шалгагдаж байгаа этгээд” гэжээ.
Москвагийн зүрхэнд оршдог Лениний бунхан жуулчдын сонирхлыг зүй ёсоор татдаг газруудын нэг ч түүнийг зайлуулах эсэх талаар халуун маргаан үе үе дэгддэг. Настай хүмүүс бунхныг хөдөлгөхийг эрс эсэргүүцдэг бөгөөд байж байх ёстой хэмээн үздэг. Харин залуучууд Зөвлөлт засаг унаад 20 шахам жил болж байгаа учраас түүний бэлгэдэл болсон бунхныг нэн даруй зайлуулж, цогцсыг нь Санкт-Петербургт байдаг эхийнх нь шарилын дэргэд тавих хэрэгтэй гэсэн байр суурьтай байдаг аж.

Электрон судар хэмээх оршвой

2010-03-15T11:06:00.001+08:00

Ердөө хоёр гуравхан хоногийн өмнө Италийн Засгийн газар үндэсний номын сандаа хадгалагдаж байгаа нэг сая шахам номыг электрон хэлбэрт шилжүүлж, “Google” компанийн байгуулж байгаа цахим номын сангийн хөмрөгт оруулан интернэтэд байрлуулах гэрээг үзэглэсэн. Хоёр талын байгуулсан гэрээний дагуу “Google” компани энэ ажлыг гүйцэтгэх аж. Хаа хаанаа ашигтай бизнес. Нэг нь цахим номын сандаа байрлуулах электрон зар сурталчилгаанаас мөнгө олох бол нөгөө нь түүх соёлын гайхамшигт өв болох хэдэн мянган жилийн түүхтэй оюуны бүтээлээ болзошгүй эрсдэлээс хамгаалаад авч байгаа хэрэг. Интернэтэд газар хөдөлж, үер болохгүй нь ойлгомжтой. Нэмэрт нь дэлхийн олон сая хүн уг номуудыг ашиглах боломжтой болж байгаа юм. Италийн Флоренц хотод 1966 онд буусан үерийн үеэр олон мянган ховор сайхан ном устаж үгүй болсонд италичууд одоо хэр харамссаар байгаа аж.
Энэ бүхнийг нуршсаны учир нь бидэнд хайрлан хамгаалж, авч үлдэх оюун санааны баялаг болсон ном судар чамгүй бий. Өөрсдийн гэсэн бичиг үсэгтэй болоод мянга илүү жил болж байгаа ард түмэн шүү дээ. Тэдгээрийг хамгаалах төдийгүй олон нийтэд хүртээмжтэй болгох хэрэгтэй байна. Миний мэдэхээр “Ганжуур”, “Данжуур” гэх мэтийн их хөлгөн судар манай Үндсэний номын сангийн архивт бий. Сураг сонсоход сайн гэж хэлэхээргүй нөхцөлд хадгалагдаж байгаа бололтой. Номын сангийнхан муудаа биш цаад байр байшин энэ тэр нь шаардлага хангахаа больчихсон юм гэнэ лээ. Харин ч Г.Аким гуай санаачлан төрөөс мөнгө авалгүйгээр хөлгөн судрын баринтгийг шинэчлэх буяны үйл эхлүүлсэн нь дажгүй болсон гэсэн. Эртний бичгийн мэргэдийн өөхөн дэнгийн гэрэлд нуруугаа бөгцийтөл суун бичсэн, орчуулсан, барласан жишиггүй их ном манай Үндэсний номын санд, хүмүүсийн гар дээр бий.
Эхний удаад өөрсдөө электронжуулаад “Google”-д биш юмаа гэхэд дотоодын боловсрол, шинжлэх ухаан, аль эсвэл томоохон портал саитуудад тавих ажлыг хийж эхлүүлэх хэрэгтэй байна. Дан ганц буянтны өглөгөөр энэ ажил бүтэхгүй, төрийн туслалцаа зайлшгүй хэрэгтэй. Техникийн талын мэргэжилтнүүд бол манайд байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Нэгэнт цахим хэлбэрт оруулчихсан ном судрыг орчин цагийн монгол хэл рүү буулгах нь дараагийг асуудал. Иймэрхүү буянтай ажлын эхлэл ч тавигдсан. Нэр бүхий эрдэмтэн мэргэд “Бодь мөрийн зэрэг” судрыг орчин цагийн монгол хэлэнд энгийн, ойлгомжтойгоор, яруу сайхан буулган олон нийтэд тараасан нь хүмүүст их таашаагдсан.
Хэдхэн ном интернэтэд байрлуулснаар улс орон хөгжих юм биш, мартагдах шахсан монгол бичгээр (зарим нь бүр хуучин гэдэг) бичсэн юмыг хэн унших юм гэх хүн байгаа л байх. Бичгийн соёл бол аливаа үндэстний бүх соёл, түүхэнд шингэмэл байдаг сонгодог өв. Хэрэв тухайн үндэстэн өөрийн бичиг үсэгтэй бол шүү дээ. Юун тэр гутал хувцас. Тийм биш бол хэчнээн сайн байгаад Хятадын соёлын хүрээний, Грек, Ромын соёлын хүрээний гэх мэтээр л хэлэгдэнэ. Чухамдаа талын нүүдэлчид өөрсдийн гэсэн өвөрмөц соёлтой байсны гэрч нь хуучин гэгдэвч үл хуучрах үндэсний монгол бичиг, түүгээр бичиж үлдээсэн оюуны бүтээл юм.
Итали бол Европын соёл иргэншил, түүний нэг хувилбар болох америк иргэншлийн нэг голомт. Үүнийгээ гэрчлэх оюун санааны агуу бүтээлүүдээ хүн төрөлхтөнтэй хуваалцах гэж байна. Бидний хувьд эхлээд дотроо амт, аагийг нь мэдэж аваад цааш хөдөлмөөр байна санж. Хүний хүүгээс хүзүү дутуу биш дээ.

2010-03-14T20:03:00.001+08:00

2010-03-14T19:54:00.001+08:00

2010-03-14T19:50:00.000+08:00

2010-03-14T18:44:00.000+08:00

Онигоо1

Ядуухан нөхөртэй сууж, насан туршид нь зовоосон, ааш муутай баян хижээл авгай бөө дээр очоод залуу болох арга зааж өгөөч гэв. Бөө “Төв шуудангийн оройд байдаг цагийн зүүг эсрэг эргүүл. Хэдий их эргүүлж чадна, төдий чинээ залуужна” гэжээ. Авгай муу нөхрөө аашилж загнан, дээш нь авируулав. Нөхөр нь гараад л эргүүлээд байж, эргүүлээд байж. Нэг хартал тээр дороос авгай нь жаахан охин болчихсон “Арай хэтэрчихлээ! Жаахан буцаа!” гэж чарлаж байна гэнэ. Нөхөр улам цааш нь заналтай эргүүлж, “Хадам ээжийн гэдсэнд буцаад ортол нь эргүүлээд, үр хөндүүлчихнэ дээ, чамайг муу шулмыг” гэж дотроо үглэж байна гэнэ.

Онигоо2

Цагаан сараар Гүндалайгийн охин нөхөр болох гэж буй залуугаа дагуулж иржээ. Гүндалай шинэ хүргэнээсээ хэдэн зүйл асуув гэнэ.
-За, хүргэнд нэр дэвшигч минь! Манай охин долоо хоног бүр Париж нисч үсээ засуулдаг. Чи зардлыг нь дийлэх үү?
-Ерөнхийлөгч тусална.
-Манай охин сар бүр шинэ машин сольдог. Хүргэнд нэр дэвшигч чамд ийм бэл бий юү?
-Ерөнхийлөгч тусална.
-Сайн байна. Ингэхэд чи ерөнхийлөгчийн ач нь уу, зээ нь үү?
-Үгүй ээ, хүргэн нь болох гэж байна. Та ерөнхийлөгч болно гэдэгтээ 100 хувь итгэлтэй байгаа. Би ч бас хүргэн болно гэдэгтээ 100 хувь итгэлтэй байна л даа!

Онигоо3

Хонгорыг цаашид хэрхэн хөгжүүлэх вэ гэдэг талаар УИХ хэлэлцжээ. Эрхэм гишүүд удаан маргалдаад, тамхи тариалах болов. Тэндээс хураасан түүхий эдээр үйлдвэрлэсэн янжуурын хайрцган дээр “Эцсийн удаа анхааруулъя! Тамхи хортой!” гэж бичээд, “Эс Эс” клубээр дамжуулан борлуулж байхаар шийдэж гэнэ.

Онигоо4

Улаан сайдыг анд явъя гэж Симба Батаа удтал ятгаж, зөвшөөрүүлжээ. Хоёр анчин нисдэг тэрэг хөлслөөд, ойн цоорхойд буув. Ангаа хөөцөлдөхөөр явахад нь нисгэгч:
-Нисдэг тэрэг маань дөрөвхөн суудалтай. Тийм учраас ганцхан бодон л унагаарай. Түүнээс илүүг даахгүй шүү гэж анхааруулжээ. Удалгүй хоёр анчин гурван бодонтой ирэв. Нисгэгч үглэж яншиж, хоёр бодонгоо хаяхыг шаардав. Хайран сайхан бодонгоо хаяна гэхээс Улаан сайд ихэд харууслаа гэнэ. Симба Батаа сайд руу нүдээ ирмээд,
-Би наад муугийн чинь занг мэднэ. Ингэхээр гурав байтугай дөрвийг ч аваад нисчихдэг юм гээд, нисгэгчид 1000 доллар атгуулав. Ингээд гурван бодонгоо ачин хөөрөв. Нэг их холдоогүй явтал нисдэг тэрэг муухай орилон уул мөргөн дэлбэ үсрэв гэнэ. Хэмхэрхий, сэгэн доороос гурвуул мөлхөн гарч ирээд, Батаа асуув:
-Бид аль уулыг мөргөчихөв өө, нисгэгч ээ?
-Ноднингийн дөрвөн бодонтой нисч яваад мөргөсөн уулаа мөргөчихлөө, Батаа ах аа.

Онигоо5

Бат-Үүл, Элбэгдорж хоёр шартаад босч чаддаггүй гэнэ. Тэгээд Оюун гишүүнийг цалингаа аваад ир гэж гуйжээ. Дотор нь наян зараа орчихсон юм шиг шаналгаатай, тэсч ядна.
Арайхийн морин төвөргөөн сонсогдож, хаалга онгойн Оюун орж ирэв гэнэ.
-Би та хоёроос ганцхан асуулт асууя!
-Асуугаач дээ! Ёо ёо.
-Шувуудад мөнгө хэрэгтэй юу?
-Битгий донгос! Шувууд мөнгөөр юугаа хийдгийм!
-Алтан хараацайнууд минь! Би тийм байх гэж бодоод цалингаар чинь өөртөө ийм гоё шилэн оймс, та хоёрт шуудай дүүрэн будаа авчихлаа!

Онигоо6

Ху намын гишүүн нэгэн эр ихэд гунигтай сууна гэнэ.
-Юундаа ингэж гуньж гутраа вэ?
-Намайг намаас хөөчихлөө!
-Пөөх, яахаараа хөөчихдөг билээ?
-Би ордон дотор явж байлаа. Тэгтэл халуун усны хаалгаар экс сайд Болормаагийн толгой цухуйж намайг жоготой дуудаж байна!
-Тэгээд?
-Би бушуухан хувцсаа тайчиж шидээд, үсрээд орчихсон!
-Аа яа. Тэгээд яасан бэ?
-Тэнд сайд ганцаараа биш байж!
-Паах, хэнтэй байсан хэрэг вэ?
-Халуун усанд намын үүрийн хурал болж байж.

Онигоо7

Нямдорж сайд ромбоо угаажээ. Угаалгад уригдсан Арвин асуув гэнэ.
-Нямка хө, хуулийн сургуульд юу судлав аа?
-Логик, психологи, философи!
-Тэр юмныхаа тухай яриач?
-Хиртэй, хиргүй хоёр хүн явж байя, гэж саная. Хэн нь халуун усанд орох вэ?
-Бүү мэд!
-Тэнэг минь бодооч, хиргүй хүн яах гэж усанд орох юм? Энэ бол логикийн жишээ!
-Сонин юм аа!
-Дахиад нэг асуулт асууя! Хиртэй, хиргүй хоёр хүн явж байлаа. Аль нь халуун усанд орох вэ?
-Гүй та чинь, хиргүй нь усанд орохгүй гээгүй билүү?
-Үгүй ээ, үгүй хонгор минь хиртэй нь орохгүй! Бодоод үз. Хиртэй байна аа гэдэг чинь халуун усанд орж ч байгаагүй, цаашдаа хэзээ ч орохгүйн шинж!
-Учрыг нь олохгүй юм аа. Нэг болохоор орно гэх, нэг болохоор орохгүй гэх!
-Түрүүчийнх логикийн жишээ. Саяных болохоор психологийн жишээ байхгүй юу

Онигоо8

Нэгэн бүсгүй шүдэндээ ломбо тавиулж байтал утас нь дуугарав. Бүсгүй “Намайг шүдээ авахуулж байна” гэж хэлээд өгөөч гэж байгаа бололтой дохио зангаа үзүүлээд, шүдний эмч залууд утсаа өгөв. Эмч: “Уучлаарай, Долгорын ам завгүй байна. Би аманд нь юугаа хийчихээд ажиллаж байна. Одоо гурван минутын дараа юу тавина. Тэгээд амаа угаагаад ярих боломжтой болно” гэжээ.

Хамтдаа далдганъя

Онгоцонд олон амьтан явж байжээ. Хэрээ жолоочийн суудал дээр суугаад, хамаг товчлуур дээр нь дараад байхыг туулай хараад,
-Хэрээ, хэрээ чи юу хийгээд байгаа юм бэ?
-Би далдаганаж байна.
-Би хамт далдаганаж болох уу?
-Тэг тэг гэжээ. Жолоодлогын бvхээгт зvггvйтэж байгаа нөгөө хоёрыг харсан баавгай, -Та хоёр юу хийгээд байгаа юм бэ
-Бид хоёр далдаганаж байна гэв. Баавгай ихэд сонирхон,
-Би цуг далдаганая гэхэд,
-Тэг тэг гэжээ. Мань гурав нийлээд хамаг юмаар нь оролдож, бvx товчлуурыг нь дараад, мушгихыг нь мушгиад далдаганаж өгчээ. Удалгvй онгоц сvйрэх болоход баавгай, туулай хоёр сандран
-Яанаа, яах вэ? гэхэд хэрээ,
-Та хоёр нисч чадах уу?
-Vгvй.
-Тэгвэл яах гэж далдаганасан юм бэ? гээд нисэн одов.

Ажилдаа ирлээ

Нэг эр ажилдаа чармай нvцгэн ирлээ. Бvгд тvvнийг тойрч,
-Яагаад ингэв ээ, тэнэг юм уу гэцгээв.
-Урд шөнө бааранд орж баахан бvжиглэлээ. Тэгж байтал гэнэт гэрэл унтарч, "Одоо бvх эмэгтэйчvvд хувцсаа тайлна" гэж зарласан. Хормын дараа гэрэл асахад хvvхнvvд нээрээ нvцгэлсэн байна.
-Тэгээд?
-Бvгд хөгжилдөн баахан бvжиглэв. Цагийн дараа гэрэл унтарч, "Одоо бvх эрчvvд нvцгэлцгээ" гэх юм.
-Тэгээд яасан?
-Гэрэл астал бvх эрчvvд нvцгэн. Бvгд бvжиглэцгээлээ. Дараа нь дахин гэрэл унтарч, "Одоо эрчvvд ажилдаа орцгоо" гэлээ.
-Тэгээд... тэгээд?!
-Тэгээд л би ажилдаа орохоор ирлээ

**

УИХ-ын дарга Нямдоржийг ордны vvдэнд ирэх бvрт нэг гөлөг хуцаж боргоод байх юм гэнэ. Тэгсэн нэг өдөр жолооч нь:
-Vгvй мөн ядаргаатай гөлөг юм аа. Энийг одоо чад хийлгvvлчих vv? гэсэн чинь:
-Кэрэггvй кэрэггvй. Наадхыг чинь ингэхлээр чимээгvй болчихдог юм гээд, халааснаасаа бялууны өөдөс гарган шовширч дуудаад:
-Кvндалай, кvндалай май гэж байна гэнэ.

**

Lektsen deer neg oyutan untaad baij gene.Tuunii derged suugaa oyutand bagsh handaj:
---Ta naad hunee sereechih.
---Untuulsanaaraa ta ooroo sereewel deer baihaa gej oyutan hariuljee

**
VIII- angiin ohiduud X- angiin howguuded //Oroi hureed irtsgee, unseltsie// gesen zurwas yawuuljee. Hariud ni: //Zowhon unseltseh yum bol 5-r angiihand hand//gejee.

**
Дур тавих болохоороо эвгvй vнэртэй унгадаг нэгэн бvсгvй байжээ. Мэдээж энэ гаж байдлаасаа ичээд залуустай тийм ч ойрхон байдаггvй байжээ. Харин нэг өдөр тэрээр сайн найз бvсгvйдээ өөрийн зовлонгоо хэлтэл бvсгvй: тэгвэл би чамд нэг хамар нь битvv залуу олж өгье гэжээ. Бvсгvй ч хамар нь битvv залуутай ёстой л гал гартал тунтралцжээ. Бvсгvй мэдээж тавих тоолондоо унгас алдсаар... Гэтэл залуу vvр цайхын алдад: хоёулаа салхивчаа нээвэл яасан юм бэ гэж. Бvсгvй ч дотроо энэ залуу vнэртснээс зайлшгvй боллоо гэж бодоод яагаад салхивч нээх болсныг нь асуувал залуу: хоёр нvд аймшигтай улайчихсан : нvд хорсоод болохоо байлаа гэжээ.

**
Залуу: - Хоол авъя
Зөөгч: - Байхгvй
Залуу: - Салад
Зөөгч: - Байхгvй
Залуу: - Өөр юу байна
Зөөгч: - Тайван дөө. Хичээлдээ яваад л... Ажлаа хийгээд л...

**

-Чи хоол идэхийнхээ өмнө залбnрдаг уу?
-Vгvй ээ. Миний ээж хоол сайн хийдэг.
**
Өглөөгvvр гэрээс гарах шалтагтай байхын тулд ажил гэдэг юмыг зохиосон юм.

**
Талийгч өөрийгөө олон удаа тулган буудаж амиа егvvтгэсэн байна.

**
-Эмэгтэй, та мөнгөөр энгэр зөрvvлдэг vv?-Үгvй шvv. –Ашгүй дээ, би яг мөнгөгvй явжийн.

**
Хоёр нөхөр загас барихаар өдөржин голын эрэг сахижээ. Орой болхын хэрд нэг нь нөгөөдөө хэлж байна гэнэ. -Би ёстой нэг л зvйлд хэзээ ч итгэж чадахгvй. -Юу юм бэ? -Зөвхөн загас агнаж амь зогоодог бvхэл бvтэн vндэстэн байна гэдэг шиг худал яриа байхгvй.

**

Нэг нөхөр анд яваад ирснийхээ маргааш найзтайгаа уулзаад: -За ингээд манай эхнэр ч бvтэн сар мах авах гэж зах гарах хэрэггvй болсон доо -Яасан хандгай унагачихсан уу? -Юу хандгай, сарынхаа цалингаар архидчихаад ирлээ

**

Нэгэн жуулчин Африкт очоод хэрхэн арслан агнасан тухайгаа найз нартаа ярьж байна гэнэ. -Арсланг харчихаад жаахан ойртуулж байгаа буудъя гээд ойртуулаад байлаа. Бараг тулаад ирэхээр нь буудах гэтэл замаг нь гацаад буудахаа байчихдах байгаа. Нөгөө чинь ч над руу муухай архираад дайрлаа. Би ч зугатлаа даа. Яг бариулдгийг даваан дээр би нэг мод руу авираад гарчихав. Тэгсэн нөгөөх чинь араас авирч байгаад хальтирч, өндөр дээрээс бяц унаад vхчихдэг байгаа. -Чи ч ёстой зоригтой эр юм аа. Би чиний оронд байсан бол аль хэдийн өмдөндөө сур харвачихсан байх байсан.. -Чи тэгээд тэр арслан цэвэр цэвэрхэн модон дээр халтирсан гэж бодоод байгаа юм уу...

**
-Загвар өмсөгчдийг яагаад гурвалжин хайрцганд нутаглуулдаг юм бол? -Хөл нь нvд анимагц хоёр тийш болдог рефлекстэй болохоор тэр.

**

Загвар өмсөгч хvvхэн замын дэргэдэх цайны газар суугаад амарч байтал хоёр залуу загвар өмсөгчдийг элдэв янзаар хэлж, тэнэг мангар гээд цоллож гарч байна гэнэ. Нөгөө хvvхэн хэсэг сонсож сууснаа уур нь хvрээд нөгөө хоёрт хандаж: -Та нар муусайн эрчvvд яахаараа дандаа загвар өмсөгчдийг тэнэг гэж боддог байнаа. Загвар өмсөгчид чинь багаар бодож л их, дээд сургуулийн дипломтой, боловсролтой хvмvvс байдаг юм мэдэв vv гэчихээд гараад явчихаж. Тэгээд л машинаа асаагаад гэр рvv явж байтал нь хачин ганган хувцастай, ямар өөгvй биетэй загвар өмсөгч байрын хvvхэн замын хажуудах тариан талбай дунд орчихсон сэлж байхыг харжээ. Тэр даруй машинаа зогсоон, бууж ирээд ийнхvv урлажээ: -Хөөе, чи яаж байгаа юм бэ? Чам шиг юмнуудаас болоод загвар өмсөгчдийг цаана чинь тэнэг мангараар нь дуудаад байна ш дээ. Ёстой нээрээ сэлж чаддагсан бол очоод бялба нvдээд өгөхсөн чамайг...

**

-Загвар өмсөгч хvvхэн ганц минутын дотор 2 кг хасахын тулд яах ёстой вэ? -Нvvрнийхээ будгийг арилгах хэрэгтэй.

**
Шинэ орос загасчилж байна гэнэ. Утас нь цагаан алт, хөвvvр нь алмас эрдэнэ, усны гутал нь ягаан өнгөтэй, арван хуруундаа алтан бөгжтэй байх юм. Тэгтэл 10 гаруй кило жинтэй алтан загас барьчихаад тоосон шинжгvй буцаагаад тавьчихаж. Алтан загас эргэн хараад: -Хөөе, залуу нөгөө гурван хvсэл байхгvй юм уу? гэвэл цаадах нь: -Гацаа байхгvй ш дээ хөгшөөн, хvслээ хэл хэл гэжээ.

**

Гараа хугалчихсан шинэ орос өвчтөнд хандах эмч: -За одоо гипсдэхээс өөр аргагvй болж дээ гэвэл цаадах нь -Гипсдээд яах юм бэ, гантигдчих. Би мөнгийг нь өгье.

**
-Эмч ээ эхнэр маань сvvлийн vед шөнөжин унтахгvй байсаар өглөөний зургаа хvргэдэг болчихлоо, одоо яанаа? -Тэгээд эхнэр чинь шөнөжингөө юу хийдэг юм бэ? -Намайг хvлээгээд л байж байдаг юм..
**
Өвчтний тvvх: Өвчтөнг vзлэгт хамруулав. Өвчтөн мэс засалд оров. Өвчтөн сайн хvн байж билээ

**
-Эмч ээ, та яагаад ийм муу, чанаргvй эмчлээд байгаа юм бэ? -Биднийг vнэ төлбөргvй яаж сургасан яг тэр байдлаар л vнэгvй эмчилж байгаа нь энэ дээ…

**
-Эмч ээ, би vхэх vv? -Yхэлгvй яах вэ? Yхэлгvйгээр мөнх амьдардаг хvн гэж байдаггvй юм

**
“Монголд цорын ганц vнэгvй тураах дамжаа хичээллэж эхэллээ. Таны өглөө, өдөр, оройн зоогыг vнэгvй идэж vйлчилнэ. Оюутны 4-р байрны 455 тоотоос Балданг дуудуулах.”
**
Эрт урьдийн цагт эмгэн өвгөн 2 амьдран суудаг байжээ. Одоо 2лаа байхгvй.

2010-03-14T18:41:00.000+08:00

2010-03-12T17:19:00.000+08:00

Before we can generate compassion and love, it is important to have a clear
understanding of what we understand compassion and love to be. In simple terms, compassion and love can be defined as positive thoughts and feelings that give rise to such essential things in life as hope, courage, determination, and inner strength. In the Buddhist tradition, compassion and love are seen as two aspects of the same thing: Compassion is the wish for another being to be free from suffering; love is wanting them to have happiness

Бид энэрэл нигүүлсэл, хайрыг үзүүлэхээсээ өмнө энэ тань чухам юу юм бэ гэдгийг сайтар ойлгох ёстой. Энгүүнээр хэлэх аваас энэрэл нигүүлсэл, хайр гэдэг маань бидний амьдралын итгэл, урам зориг, бат итгэл, дотоод хүчийг хөгжөөж байдаг эерэг бодол, мэдрэмж юм. Бурханы шашны уламжлалт ойлголтоор бол энэрэл нигүүлсэл, хайр гэдэг маань нэг зүйлийн хоёр тал юм. Энэрэл нигүүлсэл гэдэг нь бусдыг зовлонгоос ангид байгаасай хэмээн хүсэх хүсэл. Харин тэднийг аз жаргалтай байгаасай хэмээн хүсэх нь хайр болой.

Үлэг гүрвэл сүйрсэн шалтгаан тодорхой болов

2010-03-07T18:21:00.001+08:00

Европ, АНУ, Мексик, Канад, Япон зэрэг орны тэргүүлэх 41 эрдэмтэн үлэг гүрвэл хэрхэн сүйрсэн байж болох тухай палентологи, геохими, цаг уур, геофизик, газарзүйн шинжлэх ухааны баримтуудад 20 гаруй жил задлан шинжилгээ хийсний эцэст үлэг гүрвэлүүд 65 сая жилийн өмнө дэлхий дээр унасан асар том солирын дэлбэрлтийн улмаас мөхсөн гэсэн дүгнэлт хийлээ. “Science” сэтгүүлд бичсэн дүгнэлтээс үзэхэд 15 км орчим өргөнтэй солир 65 сая жилийн өмнө одоогийн одоогийн Мексик улсын Чиксулуб хавьцаа унасны улмаас асар хүчтэй дэлбэрэлт болсны улмаас рихтерийн шаталбараар 10 гаруй баллын хүчтэй газар хөдөлж, түүнээс улбаатай цунамид тухайн үед дэлхий дээр байсан амьтдын тал хувь нь устсан гэжээ.
Солирын цохилтын хүч 1945 онд Японы Хирошимад хаясан цөмийн бөмбөгнөөөс дор хаяж нэг тэрбум дахин хүчтэй байсан тул дэлхийг агшин зуур халуун там болгон хувиргасан хэмээн дүгнэсэн байна. Үлэг гүрвэлийн мөхлийн талаар сүүлчийн олон арван жилийн турш мэргэжилтнүүд талцан маргалдаж байгаа юм. Энэ удаа тэд өөрсдийн хийсэн дүгнэлтээ энэхүү маргаанд сүүлчийн цэгийг тавьсан хэмээн үзэж байгаа аж.
Зарим эрдэмтийн таамаглаж буйгаар үлэг гүрвэлүүд болон аварга том хэвлээр явагчид өнөөгийн Энэтхэг орчимд болсон галт уулын цуврал дэлбэрэлтийн улмаас сүйрсэн. Галт уулын дэлбэрэлтээс оргилон гарсан лав нь Хар далайг хоёр удаа дүүргэхээр их хэмжээтэй байсан агаад үүний улмаас агаар мандал эгшин зуур хөрч, дэлхий даяар солирын бороо орсноос үлэг гүрвэл сүйрсэн гэж таамагладаг.
Харин тэргүүлэх эрдэмтдийн “Science” сэтгүүлд гаргасан дүгнэлтэд энэ таамаглалыг няцаагаад “Баримтаас үзэхэд далайн болон хуурай газрын экосистем солирын цохилтоос эгшин зуур сүйдсэн нь нотлогдож байгаа тул Энэтхэгийн Деккан Трапст болсон галт уулын дэлбэрэлт үүнд хамаагүй. Компьютерийг загвар дээр хийсэн туршилт, ажиглалтаас үзэхэд галт уулын дэлбэрэлтээс үүсдэг сульфур зэрэг бусад хийн үзүүлэх нөлөө удаан үргэлжилдэггүй. Тийм учраас далайн болон хуурай газарт нэлэнхүйд нь нөлөөлж чадаагүй. Деккан Трапст болсон газар хөдлөлт солир унахаас 500 мянга орчим жилийн өмнө болсон. Тухайн үедээ ойр орчимдоо нөлөө үзүүлсэн нь гарцаагүй ч бүх экосистемд хохирол учруулах боломжгүй юм” гэсэн байна.

Roxette - How Do You Do

2010-02-28T20:33:00.001+08:00

It Must Have Been love - Roxette

2010-02-28T20:26:00.000+08:00

Lay a whisper on my pillow
Leave the winter on the ground
I wake up lonely, is there a silence
In the bedroom and all around

Touch me now, I close my eyes
And dream away...

It must have been love, but it's over now
It must have been good, but I lost it somehow
It must have been love, but it's over now
From the moment we touched till the time had run out

Make believing we're together
That I'm sheltered by your heart
But in and outside I turn to water
Like a teardrop in your palm

And it's a hard winter's day
I dream away...

It must have been love, but it's over now
It was all that I wanted, now I'm living without
It must have been love, but it's over now
It's where the water flows, it's where the wind blows

It must have been love, but it's over now
It must have been good, but I lost it somehow
It must have been love, but it's over now
From the moment we touched till the time had run out

Roxette The Look

2010-02-28T20:22:00.000+08:00

1-2-3-4
Walking like a man, hitting like a hammer
She's a juvenile scam, never was a quitter
Tasty like a raindrop, she's got the look
Heavenly bound cos heaven's got a number
When she's spinning me around, kissing is a colour
Her loving is a wild dog, she's got the look

She's got the look (she's got the look)
She's got the look (she's got the look)
What in the world can make a brown-eyed girl turn blue
When everything I'll ever do I'll do for you
And I go la la la la la
She's got the look

Fire in the ice, naked to the T-bone
Is a lover's disguise, banging on the head drum
Shaking like a mad bull, she's got the look
Swaying to the band, moving like a hammer
She's a miracle man, loving is the ocean
Kissing is the wet sand, she's got the look

She's got the look (she's got the look)
She's got the look (she's got the look)
What in the world can make a brown-eyed girl turn blue
When everything I'll ever do I'll do for you
And I go la la la la la
She's got the look

Walking like a man, hitting like a hammer
She's a juvenile scam, never was a quitter
Tasty like a raindrop, she's got the look
And she goes....

Na na na na na......
She's got the look

Roxette - Joyride

2010-02-28T20:14:00.001+08:00

I hit the road out of nowhere
I had to jump in my care
And be a rider in a love game
Following the stars
Don't need no book of wisdom
I get no money talk at all
She has a train going downtown
She's got a club on the moon
And she's telling all her secrets
In a wonderful ballon
Oh she's the heart of the funfair
She's got me whistling her private tune

And it all begins where it ends
And she's all mine, my magic friend

She says: Hello, you fool, I love you
C'mon join the joyride, join the joyride

She's a flower, I can paint her
She's a child of the sun
We're a part of this together
Could never turn around and run
Don't need no fortune teller
To know where my lucky love belongs, oh no

Cos it all begins when it ends
And we're all magic friends

She says: Hello, you fool, I love you
C'mon join the joyride, be a joyrider (Roxette)

I take you on a skyride
A feeling like your spellbound
The sinshine is a lady
Who rocks you like a baby

She says: Hello, you fool, I love you
C'mon join the joyride, be a joyrider

Pet Shop Boys Rent

2010-02-28T20:09:00.000+08:00

You dress me up, I'm your puppet
You buy me things, I love it
You bring me food, I need it
You give me love, I feed it

And look at the two of us in sympathy
With everything we see
I never want anything, it's easy
You buy whatever I need

But look at my hopes, look at my dreams
The currency we've spent
I love you, you pay my rent
I love you, you pay my rent

You phone me in the evening on hearsay
And bought me caviar
You took me to a restaurant off Broadway
To tell me who you are

We never-ever argue, we never calculate
The currency we've spent
I love you, you pay my rent
I love you, you pay my rent
I love you, you pay my rent

I'm your puppet
I love it

And look at the two of us in sympathy
And sometimes ecstasy
Words mean so little, and money less
When you're lying next to me

But look at my hopes, look at my dreams
The currency we've spent
I love you, you pay my rent
I love you, you pay my rent
I love you, you pay my rent

Look at my hopes, look at my dreams
The currency we've spent
I love you, you pay my rent
I love you, you pay my rent

Look at my hopes, look at my dreams
The currency we've spent
I love you, you pay my rent
I love you, you pay my rent
I love you, you pay my rent (It's easy, it's so easy)
You pay my rent (It's easy, it's so easy)
You pay my rent (It's easy, it's so easy)
I love you (It's easy, it's so easy)
(It's easy, it's so easy)
(It's easy, it's so easy)
(It's easy, it's so easy)
(It's easy, it's so easy)
(It's easy, it's so easy)
(It's easy, it's so easy)

Phil Collins - Another Day In Paradise

2010-02-28T19:58:00.001+08:00

She calls out to the man on the street
"Sir, can you help me?
It's cold and I've nowhere to sleep,
Is there somewhere you can tell me?"

He walks on, doesn't look back
He pretends he can't hear her
Starts to whistle as he crosses the street
Seems embarrassed to be there

Oh think twice, it's another day for
You and me in paradise
Oh think twice, it's just another day for you,
You and me in paradise

She calls out to the man on the street
He can see she's been crying
She's got blisters on the soles of her feet
Can't walk but she's trying

Oh think twice...

Oh lord, is there nothing more anybody can do
Oh lord, there must be something you can say

You can tell from the lines on her face
You can see that she's been there
Probably been moved on from every place
'Cos she didn't fit in there

Desireless - Voyage Voyage

2010-02-28T19:55:00.000+08:00

Au dessus des vieux volcans,
Glisse des ailes sous les tapis du vent,
Voyage, voyage,
Eternellement.
De nuages en mar�cages,
De vent d'Espagne en pluie d'�quateur,
Voyage, voyage,
Vole dans les hauteurs
Au dessus des capitales,
Des id�es fatales,
Regarde l'oc�an...

Voyage, voyage
Plus loin que la nuit et le jour, (voyage voyage)
Voyage (voyage)
Dans l'espace inou� de l'amour.
Voyage, voyage
Sur l'eau sacr�e d'un fleuve indien, (voyage voyage)
Voyage (voyage)
Et jamais ne revient.

Sur le Gange ou l'Amazone,
Chez les blacks, chez les sikhs, chez les jaunes,
Voyage, voyage
Dans tout le royaume.
Sur les dunes du Sahara,
Des iles Fidji au Fujiyama,
Voyage, voyage,
Ne t'arr�tes pas.
Au dessus des barbel�s,
Des coeurs bombard�s,
Regarde l'oc�an.

Voyage, voyage
Plus loin que la nuit et le jour, (voyage voyage)
Voyage (voyage)
Dans l'espace inou� de l'amour.
Voyage, voyage
Sur l'eau sacr�e d'un fleuve indien, (voyage voyage)
Voyage (voyage)
Et jamais ne revient.

Au dessus des capitales,
Des id�es fatales,
Regarde l'oc�an.

Voyage, voyage
Plus loin que la nuit et le jour, (voyage voyage)
Voyage (voyage)
Dans l'espace inou� de l'amour.
Voyage, voyage
Sur l'eau sacr�e d'un fleuve indien, (voyage voyage)
Voyage (voyage)
Et jamais ne revient

Wham: Last Christmas

2010-02-28T19:49:00.000+08:00

Chorus:

Last Christmas, I gave you my heart
But the very next day, You gave it away
This year, to save me from tears
I'll give it to someone special

Last Christmas, I gave you my heart
But the very next day, You gave it away
This year, to save me from tears
I'll give it to someone special

Once bitten and twice shy
I keep my distance but you still catch my eye
Tell me baby do you recognise me?
Well it's been a year, it doesn't surprise me

(Happy Christmas!) I wrapped it up and sent it
With a note saying "I Love You" I meant it
Now I know what a fool I've been
But if you kissed me now I know you'd fool me again

Chorus

(Oooh. Oooh Baby)

A crowded room, friends with tired eyes
I'm hiding from you and your soul of ice
My God I thought you were someone to rely on
Me? I guess I was a shoulder to cry on
A face on a lover with a fire in his heart
A man undercover but you tore me apart
Oooh Oooh
Now I've found a real love you'll never fool me again

Chorus

A face on a lover with a fire in his heart
(Gave you my heart)
A man undercover but you tore me apart
Next year
I'll give it to someone, I'll give it to someone special
special
someone
someone
I'll give it to someone, I'll give it to someone special
who'll give me something in return
I'll give it to someone
hold my heart and watch it burn
I'll give it to someone, I'll give it to someone special
I've got you here to stay
I can love you for a day
I thought you were someone special
gave you my heart
I'll give it to someone, I'll give it to someone
last christmas I gave you my heart
you gave it away
I'll give it to someone, I'll give it to someone

London beat - I've Been Thinking About You

2010-02-28T19:39:00.000+08:00

We must have been stone crazy
when we thought we were just friends,
'Cause I miss you, baby,
And I've got those feelings again.
I guess I'm all confused about you,

I feel so in love
Oh, baby, what can I do?
I've been thinking about you.
I've been thinking about you
I've been thinking about you
I've been thinking about you, shi-pow-pow!

Suddenly we're strangers,
I watch you walking away.
She was my one temptation,
Oh, I did not want her to stay
Deep down, I'm still confused about you

I feel so in love
Oh, baby, what can I do?
I've been thinking about you.
I've been thinking about you
I've been thinking about you
I've been thinking about you, shi-pow-pow!

What good is being here without you?

I feel so in love
Oh, baby, what can I do?
I've been thinking about you.
I've been thinking about you
I've been thinking about you
I've been thinking about you, shi-pow-pow!
(repeat and fade)

2010-02-28T18:08:00.001+08:00

Human beings are of such nature that they should have not only material facilities but spiritual sustenance as well. Without spiritual sustenance, it is difficult to get and maintain peace of mind.

Хүмүүн гэдэг эд материалын төдийгүй оюун санааны баялагтай байхаар заяагдсан бодгаль. Оюун санааны баялаггүйгээр сэтгэлийн амар амгаланг олох туйлаас хэцүү.

Rockin' All Over The World lyrics

2010-02-26T17:25:00.001+08:00

Here we are
here we are and here we go

all aboard
and we're hittin' the road

here we go rockin' all over the world !

Gitty-up
gitty-up and get away

we're goin' crazy and we're goin' today

here we go rockin' all over the world !

And I like it
I like it
I like it
I like it

I la-la like it
la-la-li
here we go rockin' all over the world !

We're gonna tell your mama what you're gonna do

just come on out with your rockin' shoes

here we go rockin' all over the world !

And I like it
I like it
I like it
I like it

I la-la like it
la-la-li
here we go rockin' all over the world !

And I like it
I like it
I like it
I like it

I la-la like it
la-la-li
here we go rockin' all over the world !

And I like it
I like it
I like it
I like it

I la-la like it
la-la-li
here we go rockin' all over the world !

And I like it
I like it
I like it
I like it

I la-la like it
la-la-li
here we go rockin' all over the world !

2010-02-26T17:12:00.001+08:00

Old friends pass away, new friends appear. It is just like the days. An old day passes, a new day arrives. The important thing is to make it meaningful: a meaningful friend-or meaningful day.

Хуучин нөхөд халин одож, шинэ нь ирнэ. Яг л өдөр хоног ээлжлэх мэт. Хамгийн гол нь утга учиртай байх: утга учиртай нөхөрлөх эсвэл мөн түүнчлэн амьдрах.

Happiness is not something ready made. It comes from your own actions.

Аз жаргал гэдэг бэлэн зэхээстэй зүйл бус чиний хийсэн сайн үйлийн үр болой.

we are the world 25 for Haiti

2010-02-22T18:51:00.000+08:00

Лайтай аан, бас хип хопчид нэмэгдчижээ яджаахад. Нээрээ энэ дууг анх дуулж байхад хип хоп гэж юу байлаа даа хөөрхий. Гаитийн газар хөдлөлт бас их боломж олголоошд хөөрхийст. US for Haiti with Hip Hop гэх байж.

(Justin Bieber)
There comes a time
When we heed a certain call
(Nicole Scherzinger and Jennifer Hudson)
When the world must come together as one
(Jennifer Hudson)
There are people dying
(Jennifer Nettles)
And it’s time to lend a hand to life
The greatest gift of all
(Josh Groban)
We can’t go on
Pretending day by day
(Tony Bennet)
That someone, somehow will soon make a change
(Mary J Blige)
We are all a part of
God’s great big family
And the truth, you know love is all we need
(Michael Jackson)
We are the world
We are the children
(Michael Jackson and Janet Jackson)
We are the ones who make a brighter day
So let’s start giving
(Barbra Streisand)
There’s a choice we’re making
We’re saving our own lives
It’s true we’ll make a better day
Just you and me
(Miley Cyrus)
When send them your heart
So they’ll know that someone cares
(Enrique Iglesias)
so their cries for help
Will not be in vain
(Nicole Scherzinger)
We can’t let them suffer
No we cannot turn away
(Jamie Foxx)
Right now they need a helping hand
(Wyclef Jean)
Nou se mond la
We are the Children
(Adam Levine)
We are the ones who make a brighter day
so lets start giving
(Pink)
Ohhhhh…. there’s a choice we’re making
We’re saving our own lives
(BeBe Winans)
It’s true we’ll make a better day
Just you and me
(Michael Jackson)
When you’re down and out
There seems no hope at all
(Usher)
But if you just believe
There’s no way we can fall
(Celine Dion)
Well, well, well, well, let us realize
That a change can only come
(Fergie)
When we stand together as one
(All)
We are the world
We are the children
We are the ones who make a brighter day
So let’s start giving
(Nick Jonas)
Got to start giving
(All)
There’s a choice we’re making
We’re saving our own lives
(Toni Braxton)
It’s true we’ll make a better day
Just you and me
(Mary Mary)
We are the world
We are the children
(Tony Bennet)
Its for the children
(Isaac Slade)
We are the ones who make a brighter day
(Toni Braxton)
So lets start giving
(Lil Wayne)
There’s a choice we’re making
We’re saving our own lives
It’s true we’ll make a better day
Just you and me
(All)
We are the world
We are the children
We are the ones who make a brighter day
So let’s start giving
(Akon)
There’s a choice we’re making
We’re saving our own lives
It’s true we make a better day
Just you and me
(T-Pain)
We are the world
We are the children
We are the ones who make a brighter day
So let’s start giving
(Jamie Foxx imitating Ray Charles)
Choice were making
saving our own lives
It’s true we’ll make a better day
Just you and me
(Rap part - LL Cool J, Will-I-Am, Snoop Dogg, Busta Rhymes, Swizz Beatz)
We all need somebody that we can lean on
When you wake up look around and see that your dreams gone
When the earth quakes we’ll help you make it through the storm
When the floor breaks a magic carpet to stand on
We are the World united by love so strong
When the radio isn’t on you can hear the songs
A guided light on the dark road your walking on
A sign post to find the dreams you thought was gone
Someone to help you move the obstacles you stumbled on
Someone to help you rebuild after the rubble’s gone
We are the World connected by a common bond
Love the whole planet sing it along
(Wyclef)
Cabarett
(All)
We are the world
We are the children
We are the ones who make a brighter day
So let’s start giving
There’s a choice were making
saving our own lives
It’s true we’ll make a better day
Just you and me
(Kanye West)
Everyday citizens
everybody pitching in
(Singing - Children and Wyclef Jean)
Nou se mond la
nou se timoun yo
(Will-I-Am)
You and I
You and I
(Kanye West)
Uh, 12 days no water
whats your will to live?
(Will-I-Am)
we amplified the love we watching multiply
(Kanye West)
Feeling like the Worlds end
we can make the World win
(Will-I-Am)
Like Katrina, Africa, Indonesia
And now Haiti needs us, the need us, they need us
(All)
We are the world
We are the children
We are the ones who make a brighter day
So let’s start giving
There’s a choice were making
saving our own lives
It’s true we’ll make a better day
Just you and me
(Wyclef Jean)
Haiti, Haiti, Ha, Ha, ha, ha, ha
Haiti, Haiti, Ha, Ha, ha, ha, ha
Haiti, Haiti, Ha, Ha, ha, ha, ha

2009 оны шилдэг гэрэл зургийг тодруулав

2010-02-18T18:56:00.001+08:00

World Press Photo олон улсын уралдааны шүүгчдийн зөвлөл 2009 оны шилдэг гэрэл зургаар Италийн фото-сурвалжлагч Пиетро Мастурзогийн авсан гэрэл зургийг шалгаруулсан байна. Өнгөрсөн оны зургадугаар сарын 12-нд болсон Ираны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дүнг олон нийт, сөрөг хүчин хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсанаар, Тегеранд эмх замбараагүй байдал үүссэн. Сонгуулийн шударгаар дахин явуулахыг шаардсан сөрөг хүчний шаардлагыг ард түмэн дэмжиж, эсэргүүцлийн цуглаан зохион байгуулсан ч эрх баригчид хүчээр хөөн тараасны улмаас 32 хүн алагдсан. Зургадугаар сарын 24-нд болсон сөрөг хүчний жагсаалыг эрх баригчид хүч хэрэглэн тарааж дөнгөсөн ч уурлаж, хилэгнэсэн иргэд дарангуйлалын эсрэг үгээ байшингийн дээвэрээс, тагтан дээрээсээ хэлсээр байв.
Исламын Иран улсын эмэгтэйчүүд ч сонгох эрхийнхээ төлөө бусдаас дутахгүй тэмцэж байсныг нотлох энэхүү содон агшныг П.Мастурзо хальснаа буулгаж чаджээ.
Энэ жил 53 дахь удаагаа зохиогдсон эл уралдааны тэргүүн байрыг эзэлсэн П.Мастурзо шагналаа ирэх тавдугаар сарын 2-нд Голландын Аместердам хотноо гардах гэнэ. Шагналыг 10.000 евро дагалдаг бөгөөд “Canon” фирм хамгийн сүүлийн үеийн аппарат хэрэгсэлээр ивээн тэтгэдэг уламжлалтай. Шагнал гардуулах ёслолын үеэр олны танил хүмүүс лекц уншиж, фото зургийн цаашдын хөгжлийн талаар хэлэлцүүлэг хийх аж. Мөн дэлхийн шилдэг гэрэл зургаар гаргасан үзэсгэлэн зургадугаар сарын 20 хүртэл ажиллах юм байна.

2009 оны дэлхийн шилдэг гэрэл зургууд

2010-02-18T18:42:00.017+08:00

2009 (өгүүлбэрийг тоогоор эхлүүлж болохгүй гээд байдын зарим хүмүүс. Яшиг л байна. Энэ миний блог учраас яаж бичихийг би шииджаагаан. Үсгийн дүрэм бол заавал биелүүлэх хууль огт биш. Хуулийгч биелүүлдэгүү гарууд зөндөө л байжийн яаж чадахгүү л байгаа байхгүү юү. Юү вэ тээ) оны дэлхийн шилдэг гэрэл зургууд гээд байна. Бямба пацаанаас татаж авсын. Эхний байранд орсон зураг нь юу ч гэмээр юм бэ дээ. Лалын шашинт орны эмэгтэй хүн эсэргүүцэл үзүүлж байгаа гэдгээр нь шалгаруулсан байхоо. Түүнээс иш манай Монголд ч тагтан дээрээсээ эсвэл цонхоороо хүүхдээ дуудаад гашгирч байгаа авгай хүүхнүүдийн зургийг наяар нь авч болийшд. Ялангуяа зундаа.
Зарим нь юугаараа ч шилдэг юм мэдэх юм алга, ухаан хүрэхгүй юм билээ. Бодуул аймаар лаг шүүгчид янзүрийн юмыг нь олж хараа шалгаруулчдаг биз

урвуу дарааллаар нь явчий. Жинкэн нэгдүгээр байрны зураг тусдаа албан ёсны мэдээтэй орно гэжаагаа

Тосонгийн орой

2010-02-17T18:55:00.001+08:00

Тосонгийн оройгоор тоосроод байна
Тогтож суухыг байлаа даа
Мандалын оройгоор манараад байна
Манай нутаг санагдаад байна
Сэрвэнгийн оройгоор сэвэлзээд байна
Сэтгэл санаа үймрээд байна
Өндрийн өврөөр өрвөлзөөд байна
Өөрийн санаа үймрээд байна.

Тутанхамоны үхэл нууцлаг хэвээр үлдлээ

2010-02-17T18:49:00.001+08:00

Египетийн фароан Тутанхамон хумхаа өвчнөөр үхсэн байж болзошгүй гэж түүний занданшуулсан цогцсонд сүүлчийн хоёр жил ДНХ болон бусад нарийвчилсан шинжилгээ хийсэн эрдэмтэд мэдэгдсэнийг ВВС уламжлав. Их Британийн археологч Ховард Картер 1922 онд Тутанхамоны бунханыг Хаадын хөндийгөөс олсноос хойш 19 настай фараон юуны улмаас өөд болсныг олон янзын таамаг дэвшүүлсэн. Ихэнх нь түүнийг хоёр дугуйт тэрэгнээс унаж, хөлөө хугалсанаас цусанд нь халдвар орж үхсэн гэж үздэг. Энэ удаа эрдэмтэд түүний цуснаас хумхаа өвчний нянгын үлдэц олсон аж. Тэдний таамаглаж буйгаар хумхаа өвчний халдвар авсан үедээ, хөлөө хугалсанаар залуу фараоны зам нь шулуудсан гэнэ.
Ливерпулийн их сургуулийн хүн судлаач Боб Конноли энэ таамаглалд итгэхгүй байгаагаа илэрхийлээд, “Цуснаас нь хумхаа өвчний нян олдсон нь тэр хүн уг өвчнөөр үхсэн гэсэн үг биш. Тэр дугуйт тэргээр давхиж яваад унаж амиа алдсан гэдэгт би эргэлзэхгүй байна. Түүний өвчүү цөмөрч, хавирга нь хугарсан байсан нь үүнийг нотолно” гэжээ

АНУ атомын цахилгаан станц барина

2010-02-17T18:48:00.001+08:00

Ерөнхийлөгч Б.Обама Жорж мужид барих хоёр атомын цахилгаан станцад зориулан найман тэрбумын ам долларын зээлийн баталгаа гаргаснаа зарлав. Одоогоос 30 жилийн өмнө АНУ-ын Пенсильван муж дахь Три-Майл Айленд атомын цахилгаан станцын реакторт осол гарснаас хойш тус улсад шинэ цахилгаан станц барих ажил зогссон юм. Тэрбээр шинэ төслийн талаар “Шинэ атомын цахилгаан станцын нэг нь жилдээ агаар дахь нүүрсхүчлийн хийг 13 сая тонноор багасгаж, ирэх найман жил өндөр цалинтай олон мянган ажлын байрыг буй болгоно. Дулаарлын эсрэг тэмцэхэд ус агаар шиг хэрэгтэй цэвэр технологийг ашиглах ажлын эхлэл тавигдаж байна. Байгаль хамгаалагчид энэ удаа сэтгэл зовох хэрэггүй” гэжээ.
Атомын цахилгаан станцын барилгын ажлыг гүйцэтгэх Southern Company “Барилгын ажлыг гүйцэтгэхэд 3000 ажилтан шаардлагатай. Реактор ашиглалтад орсны дараа 850 хүн энд байнга ажиллах болно” гэж мэдэгдэв.
Одоогоон АНУ-ын 31 муж улсад 104 атомын цахилгаан станц ажиллаж, эрчим хүчний нийт хэрэглээний 1/5 хангаж байна. Дэлхийн бусад орнуудад нийтдээ 56 атомын цахилгаан станц ажиллаж байгаа юм.

Meat loaf

2010-02-17T18:33:00.003+08:00

Зиа, энд нэг гар байна. Мэджаагаа биз дээ. Овоо гар шүү, хуучирдаггүй. Хуучирсан ч байж магадгүй дээ, мань мэт л тэнэгтээд сонсоод байдын. Пацаанууд бол бөөр мэдэхгүй байх тэхдээ хааяа сонсоход гоё л доо. Тэгж байгаад үгийг нь тавинаа. Лайтай. Энэ дуутай холбоотой олон онигоо манай найз нарын дунд байдышд ялангуяа тэр хүүхэнтэй нь холбоотой. Энд бичих юм биш, элэг авмаар юм зөндөө бий.

Хичээл 7

2010-02-17T18:14:00.000+08:00

What is this?
Энэ юу вэ?

This is a glass of water
Энэ (шилэн) аягатай ус байна.

What are these?
Энэ (эд нар) юу вэ?

These are glasses of water.
(эдгээр нь) Аягатай ус

How many glasses of water?
Хэдэн (шилэн) аяга ус байна

There are three glasses of water
(энд) гурван аяга ус байна

Which glass is different?
Аль аяга нь өөр байна

This glass is different. This is a different kind of glass
Энэ аяга өөр юм. Энэ өөр маягийн аяга байна

What color is the water in this glass?
Энэ аяган дахь ус ямар өнгөтэй байна вэ

The water in this glass is red
Энэ аяган дахь ус улаан юм

What color is the water in this glass?
Энэ аяган дахь ус ямар өнгөтэй байна вэ

The water in this glass is green
Энэ аяган дахь ус ногоон юм

This color is green. This color is red.
Энэ ногоон өнгө. Энэ өнгө нь улаан

This is the color green
Энэ бол ногоон өнгө

How many apples are on the table?
Ширээн дээр хэдэн алим байна

There are three apples on the table
(Ширээн дээр) гурван алим байна

What color are the apples?
Алим ( нууд ) ямар өнгөтэй байна

The apples are red. They are all the same color. They are red.
(Алимнууд) улаан. Бүгд адилхан өнгөтэй. (Тэд) улаан

There are three red apples on the table, and three glasses of water
Ширээн дээр гурван улаан алим, гурван (шилэн) аяга ус байна

Хичээл 6

2010-02-17T17:10:00.000+08:00

What is this? This is an apple, a red apple
Энэ юу вэ? Энэ бол алим, улаан алим

Where is the red apple? It is on the table. It is on the table
Улаан алим хаа байна? Ширээн дээр байна

What is this? This is a green apple.
Энэ юу вэ? Энэ бол ногоон алим

This is an apple too. This is a green apple.
Энэ бас л алим. Энэ бол ногоог алим

Where is the green apple? It is in the box
Ногоон алим хаа байна? Хайрцганд байна

The box is on the table
Хайрцаг ширээн дээр байна.

What is this? This is a glass
Энэ юу вэ? Энэ шилэн аяга

What is this? This is a glass of water
Энэ юу вэ? Энэ (шилэн) аягатай ус

Хичээл 5

2010-02-17T16:53:00.001+08:00

These are apples. These are all apples.
(Эдгээр) алим. Энэ бүгдээрээ алим

Which apple is different?
Аль (ямар) алим өөр байна вэ?

This apple is different. This apple is red
Энэ алим өөр байна. Энэ алим улаан юм

These apples are green
Эдгээр алим ногоон юм

The green apples are the same color
Ногоон алимнууд адилхан өнгөтэй.

Green, green, green
Ногоог, ногоог, ногоог

They are the same color
Эд нар адилхан өнгөтэй

This is a different color.
Энэ өөр өнгөтэй юм

Let’s put the red one in the box

Улааныг нь хайрцганд хийчихье

Хичээл 4

2010-02-17T16:25:00.001+08:00

How many apples are on the table?
Ширээн дээр хэдэн алим байна?

There are three apples in the box
Хайрцганд гурван алим

One, two, three
Нэг, хоёр, гурав

How many apples are on the table?
Ширээн дээр хэдэн алим байна?

Two apples. One, two
Хоёр алим. Нэг, хоёр

How many apples in the box?
Хайрцганд хэдэн алим байна?

One
Нэг

Богд Дүнжингаравыг түрээслье

2010-02-17T16:09:00.000+08:00

Хотод амьдардаг хөдөөнийхөн сайхан шүү. Зун, намрын дэлгэр цагт нутагтаа очиж амрана гээд алга болооод өгнө. Зарим нь төрсөн бууцандаа дээрээ хөрвөөгөөд ирлээ гэсээр орж ирнэ. Бүтэн жилдээ ханиад хүрдэггүй юм гэнэ. Эм тариа үнэтэй цагт бас л их хэмнэлт шүү. Хотын бид яахав дээ бууцан дээр төрөөгүйдээ харамсаад л суухаас. Ямар төрөхийн хашаан очоод шороон дээр өнхрөлтэй нь биш. Аягүйдвэл цагдаад баригдана.
Харин сүүлийн үеэд хөдөө яваад ирсэн танилууд маань өсөж төрсөн нутаг ус нь унаган төрхөө гээж, гол мөрөн, булаг шанд нь ширгэж байгаа тухай гасалсаар ирдэг болсон. Бүр төрсөн бууцыг нь хүртэл сэндийлээд хаячихсан нь нэг бус гэнэ. Буруутан нь алт, ашигт малтмал гэх Монголыг хөгжүүлэх нигууртай баялаг. Яасан ч их байдаг юм. Хотынхон цемент, улаан шороон дээр өссөн болохоор байгаль хайрладаггүй гэж битгий бодоорой. Энэ улсын гортиг дотор байгаа уул ус тань өндөр нам, өргөн нарийн ялгалгүй бидний л юм. Нүүдэлчин монголчууд байгаль дэлхийгээ хайрлах эртний соёлтой ард түмэн. Байгалиас бүрэн хараат байдаг, өөрсдийгөө уул усныхаа нэг хэсэг хэмээн үздэг учраас арга ч үгүй биз. Өнгөрсөн зууны дунд үеэс гарааг авч, сүүлийн хориод жил эрчимжсэн хотжилтын нөлөөгөөр уламжлал орхигдсон тал бий.
Хотынхонд бусдаас илүү хайрлаж, харамладаг уул ус бии юу гэвэл бий. Тэр нь Богд Дүнжингарав, болор Туул. Хүн болгон төрсөн жалга довныхоо уул усыг хайрлах нь буруу биш ч эх орон гэсэн нийтлэг ойлголт заавал байх ёстой л доо уул нь. Энэ тухай дараа жич ярих учраас түр орхие. Улаанбаатарчуудын (бусад нь хайрладаггүй гэсэн үг биш шүү) хайрладаг дэлхийн ууган дархан газрын нэг Богд уул, түүнийг эмжин урсдаг Туул гол өнөөдөр нүд хальтармаар болсон. Яах вэ? Цагтаа царманд нь буга урамдаж, усаар нь сал урсаж байсан гэх. Одоо ул мөр ч байхгүй. Зайсангаас Горхи Тэрэлж хүртэл сөөм газар үлдэлгүй ил далд аргаар мөнгөтэй, танилтай нь аваад сүйд хийж байгаа юм байх. Богд уулыг алж байгаа гэх энэ шалтгааны цаана бас аварч болох гогцоо байх шиг санагдана. Юу гэхээр ямар нэг аргаар “авсан” гэх нөхдөд тэр газрыг нь хариуцуулан өгөх. Бүр зуун жилээр. Зөвхөн монгол хүнд гээд нэмчихье (ингэхгүй бол аягүйдвэл хятадын тагнуул гээд унана).
Хүн хувьдаа авсан юмаа тордож додомдоно уу гэхээс биш. Модыг нь огтолж, шуудайлж зараад, усаар нь алтны шороо угаахгүй нь ойлгомжтой. Тэгтлээ доошоо орсон хүмүүс тэнд газар аваагүй гэж бодож байна. Хүний хувиа бодсон атгаг санааг нь зөв тийш нь залах хэрэгтэй. Хилэн ихтийг аргаар, хилэнц ихтийг номоор тэтгэ гэдэг сэн бус уу. Түүнээс биш дан ганц ой хамгаалагч болон иргэдийн “эх оронч” сэтгэлд дулдуйдаад нэмэргүй. “Баатар эрд ч ар гэр бий ” гээд латины зүйр үг чинь нэг юм хэлээд байгаа юм. Олон арав, бүр зуун жилээр түрээслээд авсан газраа хүн мод тарьж, хог шороог нь цэвэрлэхээс гадна олз хайсан дэл сул этгээдийг алхуулахгүй. Тэндээ амралт сувиллын газар нээчихсэн нэг нь бол улам сайхан болгож, олон хүн татаж их мөнгө хийхийн тулд нүдний цөцгий шигээ хайрлан хамгаална. Энэ бол ерөөсөө хүний төрөлх зан. Улсын юм, дархан цаазтай газар гэж хичнээн орилоод тусаар бага. Эзэнгүй юм л гэсэн үг. Дээрээс нь хамгаална гэсэн нэрээр татвар төлөгчдийн мөнгийг нэмж хувхайлна.
Зайсангийн аманд гэхэд л хэдэн зуун айлын орон сууц барьчихсан, хахууль нь багадчихсан хэдэн “байгаль хайрлагч” зөвшөөрлийг нь өгөхгүй гэж эх оронч царай гаргана, зурагтаар. Газар хөдлөвөл хариуцлагын хэн хүлээх юм ч гэх шиг. Байгалийн гамшгийн хариуцлагыг хэн ч хүлээдэггүй байхаа, зүгээр. Байдаг бол бурхан хүлээнэ биз. Бурханы өмнөөс тэд нар юу вэ.
Сая Перугийн эдийн засагч Сото гуай ирээд явлаа. Түүний багийнханы тооцоогоор Улаанбаатарын гэр хороололд албан ёсны бүртгэл байхгүй, эдийн засгийн эргэлтэд орох боломжгүй 7 тэрбум гаруй долларын үхмэл хөрөнгө байна гэнэ. Богд хан уул, Туулын хөндийд байгаа үхмэл хөрөнгө гэвэл аймаар юм гарна даа. Нурааж байхаар албан ёсоор бүртгэж, эргэлтэд оруулаад, далиманд нь уул усаа хамгаалуулаад, бас үл хөдлөх хөрөнгийн татвар энэ тэрээ авах хэрэгтэй шүү дээ. Ганц Богд хан уул ч биш, Улаанбаатарын ойр орчмыг энэ маягаар л авч үлдэхээс өөр гарц харагдахгүй байна. Улсаас хулгайлж, хумсалж авсанаараа байшин сав босгосон сайхан гарууд тэрүүгээр бишгүй дээ л бий. Бүгд л тийм байв гэж. Цаг нь ирхээр хулгайч нар аяндаа Ганц руу ачигдаж л таараа. Тэрийгээ мэдсэн үү бараг Туулын эрэгт шахуу шинэ шорон барьсан гэсэн. Камерынхаа цонхоор гэрээ харьцгаана биз. Богд хан уул холгүй юм чинь.

Хичээл 4

2010-02-05T20:44:00.001+08:00

Let’s study English

How many apples are in the box?
Хайрцганд хэдэн алим байна?

There are three apples in the box
Хайрцганд гурван алим байна

How many apples are on the table?
Ширээн дээр хэдэн алим байна

Two apples
Хоёр

How many apples are in the box?
Хайрцганд хэдэн алим байна?

One
Нэг

Сав

2010-02-05T20:38:00.000+08:00

О.Тогоо

Эртний мэргэд ном сурахаар ирсэн багачуудыг шавь оруулж авахдаа айхтар шинждэг байсан гэнэ. Цөл гатлан, холыг зорих гэж буй жинчин амны ус хийх саваа сонгож байгаа лугаа адил сонждог байсан гэх. Ном сурах “сав”, өөрөөр хэлбэл шавь орж буй хүмүүн дээшээ харсан, цэвэрхэн, битүү ёроолтой сав байх ёстой аж. Олдохуйяа бэрх боловч ийм “сав” байдаг гэнэ. Зарим “сав” бүх болзлыг хангадаг ч ёроол цоорхой байх нь элбэг, зарим нь ёроол бүтэн, дээшээ харсан байдаг ч дотроо асуудалтай байдаг агаад тун ч элбэг тохиодог байна. Бүр “заводаасаа” уруугаа харчихсан сав ч ховор биш төдийгүй сав хэмээн тооцоход бэрх хүмүүс цөөн бус гэнэм. Харин ном сурах “сав” заавал гоё сайхан байх тухай ямар нэг үг сургааль, үлгэр домог олдсонгүй. Айхтар хайсан ч үгүй. Царцаа Намжил бол хаанаас нь ч харсан нөгөө юу бол лав биш. Зүгээр л азтай юу юм даа.
Одоо бол байдал өөрчлөгдсөн. Сав л бол сав. Энэ тэр гэж ялгаж салгаж болохгүйгээр барахгүй чингэх нь хуулиар хориотой. За манай хүүхэд ном сурахгүй нь гэртээ байж байг гэдэг юм уу, эсвэл багш нь за ингээд харих замдаа дуулсан болгон чинь эрдэм гэх маягийн юм хэлээд Царцаа Намжил шиг буцааж бүр болохгүй. Иргэншсэн нийгэмд хүүхэд бүр ерөнхий боловсрол үнэ төлбөргүйгээр заалгах эрхтэй. Хүсвэл эх, эцэг нь илүү сайн гэж үзсэн хувийн сургуульд төлбөр төлөөд сургах эрх нь нээлттэй. Сүүлийн үед хувийн сургуулийг илүү үзэх хандлага давамгайлж байна. Шуудхан хэлэхэд улсын сургуулийг голж байна. Үнэгүй юм үнэ цэнэгүй байгаа хэрэг. Төрийн мэдлийн сайн сургууль байгаа л байх гэхдээ олон биш.
Бүс нутаг, хот, улсын хэмжээний тоо, физик, гадаад хэлний олимпиад, тэмцээнд хувийн сургуулийн хүүхдүүд илт давамгайлах болсон. Тэнд анги дүүргэлт, нэг багшид оногдох хүүхдийн тоо цөөн, багш нар нь өндөр цалинтай байдаг. Улсын сургуульд байдал эсрэгээрээ, нэг ангид 40-50 хүүхэд байх нь ердийн үзүүлэлт. Ийм байхад ямар ч мундаг багш байгаад хичээлээ олигтой заах, ойлгуулахад бэрхтэй. Харин ч өдий болтол болгоод байгаа нь бүр гайхмаар. Байдлыг сайжруулах ганц арга бол боловсролыг бизнес болгох. Сүүлийн үед бизнес гэдэг үгийг луйвар гэж гүжирдэн ойлгодог болсон. Бизнес хийдэг хүнийг луйварчин гэж үздэг хүмүүс бий. Уул нь англи хэлний busy (завгүй) гэсэн үгнээс гаралтай үг юм билээ. Businessman гэхээрээ завгүй, ажил хэрэгч гэх ухааны утгатай гэсэн. Хадуураад явчлаа орхие.
Бизнес болгоно гэхээр сургуулийг хувьчлаад, төлбөр авах гэсэн санал биш. Сургуулиудын дунд өрсөлдөөн байхгүй байгаа нь сургалтын чанарт нөлөөлж байгаа хамгийн том сөрөг үзэгдэл. Эдийн засгийн хөшүүрэг, өрсөлдөөн буй болгодог талонжуулах гэж нэг арга байна. Энгийнээр тайлбарлавал, улсын сургуулийн нэг сурагчид нэг жилд улсаас зарцуулдаг мөнгийг тооцож гаргаад, хүүхэд бүрт мөнгөн дүнтэй нь дүйцэхүйц талон олгох. Энэ талоноо өгөөд төрийн мэдлийн аль ч сургуульд нэг жил сурах эрхтэй. Гэхдээ сургуулиа өөрөө сонгоно. Төрийн мэдлийн сургууль хэдий хэр талон цуглуулна, түүгээрээ санхүүжинэ гэсэн үг. Сургууль нь олигтой халаалт байхгүй, багш нар нь сурагчиддаа гар хүрдэг эсвэл элдэв аргаар мөнгө татаас нэхдэг газрыг зорих тэнэг хаана ч байхгүй. Сургуульдаа ахиухан мөнгө санхүүжилт олж, цалин цавуугаа нэмэх хүсэлгүй сургууль мөн л байхгүй. Товчхондоо сургуулиудын дунд санхүүжилтийн төлөө, хүнд сурталтнуудаас үл хамаарсан эрүүл өрсөлдөөн буй болно. Дагаад биеийн тамирын талбай, “Үдийн цай” хөтөлбөр, сургуулийн гуанз зэргийг тойрсон жинхэнэ “бизнес” алга болох магадлал өндөр. Өөрөөр хэлбэл өдгөө цагийн шавь нар сурах “саваа” сонгоно. Дээвэр нь бүтэн юм уу, багш нар нь ямар ая зантай юм гээд л.
Өнөө маргаашгүй хийчихэж болохгүй ч боловсролын системд нэвтрүүлэхэд гэмгүй л туршлага. Бэлтгэл ажил энэ тэр гээд зөндөө л юм шаардагдах байх. Шийдэж болохгүй асуудал байхгүй шүү дээ. Хэн ч түлхүүргүй цоож хийдэггүй юм.

“Britannica” уучлалт гуйлаа

2010-02-04T19:10:00.000+08:00

Дэлхийд алдартай “Britannica” нэвтэрхий толь бичгийг эрхлэн гаргагч Encyclopaedia Britannica Inc Ирландын иргэний дайны тухай буруу мэдээллийг нэвтэрхий тольдоо оруулсандаа хоёрдугаар сарын 3-нд уучлалт гуйв.Тус компани хоёрдугаар сарын 2-нд энэ гомдлыг хүлээн авмагцаа тун шуурхай хөдөлж, алдаа нэвтэрхий толины товч хэвлэлтийн электрон хувилбар дээр гарсан болохыг тогтоож, засвар хийсэн байна.
Энэ долоо хоногт Ирландын радио нэвтэрхий толийн товч хэвлэлтэд Ирландын иргэний дайн 1919-21 онд католик шашинт өмнөд, протестан шашинт умардын хооронд болсон хэмээн бичсэн нь ташааарсан баримт болох талаар гомдлыг иргэдээс утсаар авсан байна. Үнэн хэрэгтээ иргэний дайн 1922-23 онд болсон агаад зөвхөн өмнөд Ирландад болсон энэ дайнд босогчид, Засгийн газрын цэргүүдтэй тулалдсан аж.
Энэ жил Ирландын Боловсролын яам Encyclopaedia Britannica Inc-тэй 625 мянган долларын гэрээ байгуулж, тус улсын 4000 сургуулийг “Britannica” нэвтэрхий толь бичгийн онлайн хувилбараар хангахаар болсон. Боловсролын яам уг толь бичиг дэх Ирландтай холбоотой бүх хэсгийг дахин хянаж үзэхээр болсон гэдгээ мэдэгдэв. Харин Encyclopaedia Britannica Inc Ирландын түүхтэй холбоотой мэдээллийг дахин хянуулах, алдаа оноог нь засуулах зорилгоор түүхчдийн хөлслөн авахаар болжээ.

Обама Хятадад шахалт үзүүлнэ гэв

2010-02-04T19:09:00.000+08:00

Ерөнхийлөгч Б.Обама Ардчилсан намын сенатчидтай уулзах үеэрээ “Тус улс зах зээлээ АНУ-д нээж, худалдаа хийх хүртэл нь шахалт үзүүлнэ” гэж мэдэгдэв. Гэхдээ энэ нь Хятадын эсрэг протекционизм баримтална гэсэн үг хараахан биш. “Тэр зах зээлд орж чадахгүй байгаа нь бидний алдаа” юм гэдгийг онцлон дурджээ. Тайваньд зэвсэг нийлүүлэх, Далай ламын айлчлал зэргээс үүдэн хоёр улсын харилцаа хурцадаад байгаа.
Уулзалтын үеэр сенатчдын тавьсан АНУ худалдааны асуудлын улмаас Бээжинтэй тогтоосон харилцаагаа таслах эсэх тухай асуултад “Энэ бодлого Хятад болон бусад орнууд худалдааны гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэх болтол үргэлжилнэ. Одоо мөрдөгдөж буй дүрмийг мөрдүүлэх гэсэндээ энэ арга хэмжээг авч байгаа юм. Бид өрсөлдөөнөөс айсандаа ийм алхам хийгээгүй. Ирээдүй маань дэлхийн зах зээл дээр бид юу борлуулж чадах вэ гэдгээс ихээхэн хамаарна” гэж хариулсан байна. Хэдийгээр тэрбээр Хятадын юаныг шууд нэрлээгүй ч зарим улс мөнгөний ханшийг зохиомлоор барьж шударга бусаар өрсөлдөж байна хэмээн шүүмжлэв. Хятад доллартай харьцах юаны ханшийг зохиомлоор барьж байна гэж АНУ олон жилийн турш шүүмжилж, ханшаа чөлөөлөхийг шаардаж байгаа.

АНУ Ираны саналыг няцаалаа

2010-02-04T19:07:00.000+08:00

Иран АНУ-д ял эдэлж байгаа иргэдээ өнгөрсөн жил тус улсын хилийг санамсаргүй зөрчөөд баригдсан АНУ-ын иргэдээр солих санал тавьсан. Гэвч АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Х.Клинтон “АНУ, Ираны хооронд энэ талаар ямар нэг яриа байх ёсгүй. Иран хүмүүнлэгийн үүднээс манай иргэдийг суллах ёстой” гэсэн байна. Тегеран саатуулагдсан америкчуудыг тагнуул хийх зорилготой байсан хэмээн буруутгаж байгаа юм. Өнгөрсөн оны долдугаар сард Иракт аялж яваад төөрч Ираны хил рүү орсон АНУ-ын гурван иргэн одоог хүртэл шоронд хоригдож байгаа.
Төрийн Департаментын хэвлэлийн төлөөлөгч П.Кроули “Олон улсын хуулийг зөрчин хулгайгаар зэвсгийн наймаа хийсэн нь тогтоогдсон этгээдүүд, аялж яваад тодорхой тэмдэглэгээгүй хилийн шугам давсан хүмүүсийн хооронд асар том ялгаа бий. Харьцуулах юм байхгүй” гэсэн байна.

104.3 сая доллар хүрсэн баримал

2010-02-04T19:04:00.002+08:00

Швейцарийн нэрт уран барималч, зураач Альберто Жакометтийн хүрлээр хийсэн баримал “Sotheby” компанийн Лондонд зохион байгуулсан дуудлага худалдаан дээр 65 сая паундаар (ойролцоогоор 104.3 сая доллар) зарагдаж, дээд амжилт тогтоолоо. Зохион байгуулагчид А.Жакометтийн энэхүү сод бүтээл 12-18 сая орчим паундаар зарагдана хэмээн тооцоолж байсан ч худалдаанд оролцсон арав гаруй цуглуулагчид үнэ хаясаар 58 сая паундад хүрсэнээр худалдаа өндөрлөжээ. Нэрээ хэлэхийг хүсээгүй, дуудлага худалдаанд утсаар оролцсон эрхэм даатгал, бусад зардалыг нь оруулаад нийтдээ 65 сая паунд төлөх гэнэ.
Шинжээчид өндөр үнэ хүрсэн шалтгааныг “А.Жакометтийн баримал угаасаа цөөхөн байдаг. Дуудлага худалдаагаар зарагдах нь ч ховор байдаг учраас өндөр үнэ хүрсэн” гэжээ. Зүрхний шигдээсээр 1966 онд 65 насандаа өөд болсон нэрт барималч “Man Walking in the Rain” барималаа 1948 онд урласан юм байна.
Өмнө нь П.Пикассогийн “Garcon a la Pipe” зураг 2004 онд Нью-Йоркт болсон дуудлага худалдаагаар 104.2 сая доллараар зарагдаж, дээд амжил тогтоож байжээ.

Карбалад болсон дэлбэрэлтэд 23 хүн амь үрэгдэв

2010-02-04T18:56:00.000+08:00

Иракийн ариун хот Карабалад дахь Имам Хусейны сүмийн гадаа цугларсан мөргөлчид рүү мотоцикль унасан амиа золиослогч этгээд дайран орж дэлбэрсний улмаас 23 хүн алагдаж, олон арван мөргөлчин шархадлаа гэж ВВС мэдээлэв. Шийтүүдийн “Arbaeen” гэж нэрлэдэг шашны ёслол өнөөдөр өндөрлөх бөгөөд үүнд оролцохоор хөрш Иранаас олон арван мянган шийтүүд ирээд байгаа юм. Шийтийн мөргөлчдийг онилсон амиа золиослох халдлага энэ долоо хоногт эрс идэвхжсэн байна.
Олон улсын ажиглагчид “Шийтийн мөргөлчид рүү шашны ёслолын үеэр нь халдаж байгаа энэ алхам гуравдугаар сард болох Иракийн парламентын сонгуулиас өмнө шашин хоорондын зөрчлийг хурцатгах гэсэн оролдлог учраас тун аюултай” хэмээн дүгнэж байна.
Хоёрдугаар сарын нэгэнд Багдадын зүүн дүүрэгт амиа золиослогч эмэгтэй бөмбөг дэлбэлсний улмаас 41 хүн алагдаж, 100 гаруй хүн шархадсан.

Меламинтай сүү борлуулсан этгээдүүдийг баривчлав

2010-02-04T18:54:00.000+08:00

Хятадын цагдаа нар меламинтай сүү үйлдвэрлэн зарсан хэрэгт сэжиглэн Шэньси мужийн “Lekang” хүнсний үйлдвэрийн менежер Чан Вэньзу, түүний хоёр туслах болон тус үйлдвэрт бараа нийлүүлдэг зуучлагчийг өчигдөр баривчилсан байна. Меламинтай сүү худалдаанд дахин гарч ирсэнтэй холбоотойгоор Хятадын Засгийн газар дэлгүүрт худалдаалж байгаа сүүнд шалгалт хийх 10 хоногийн арга хэмжээг улс даяар эхлүүлсэн. Хоёр жилийн өмнө сүүнд уургийн амт оруулах гэж меламин хольсон хэрэг Хятадад гарч, үүний улмаас зургаан хүүхэд нас барж, 300 мянган хүүхэд хордсон.
Энэ дуулианд холбогдсон сүү үйлдвэрллэгч 22 компанийн нэг болох “Panda Dairy” компанийн үйл ажиллагааг нэг жил орчим нууцаар мөрдсөний эцэст уг компанийн үйлдвэрлэсэн сүүнд меламины агууламж хэт өндөр байсныг илрүүлсэнээ Шанхай хотын албаны хүмүүс мэдэгдсэний дараа Бээжин хяналтыг улам чангаруулсан.
Хуванцар сав үйлдвэрлэхэд ашигладаг меламин хэмээх химийн бодисийг хүнсэнд хэрэглэх хориотой бөгөөд ингэсэн тохиолдолд бөөрний дутагдалд оруулах, чулуужуулах сөрөг нөлөөтэй байдаг байна.

Хичээл 3

2010-02-04T12:29:00.000+08:00

Where is the green apple?
Ногоон алим хаана байна?

Here is the green apple, on the table.
Ногоон алим энд, ширээн дээр байна

Where is it? It’s on the table
Хаана байна аа? Энд ширээн дээр

Where is the red apple? I don’t know
Улаан алим хаана байна. Мэдэхгүй ээ

Where is it? I don’t know
Хаана байна аа? Мэдэхгүй

Ah, The red apple is in the box
Өө, улаан алим хайрцганд байна

Хичээл 2

2010-02-03T11:20:00.000+08:00

This is a table
-энэ бол ширээ

The apple is on the table
-алим ширээн дээр байна

Where is the apple
-алим хаана байна

The apple is on the table
-алим ширээн дээр байна

This is a box
-энэ бол хайрцаг

The apple is in the box
-алим хайрцганд байна

Where is the apple? It is in the box
-алим хаана байна. Хайрцганд байна

The red apple is in the box
-улаан алим хайрцганд байна

Where are the apples?
-Алимнууд хаана байна

The apples are in the box -
алимнууд хайрцганд байна

Where is the box? The box is on the table
-Хайрцаг хаана байна. Ширээн дээр байна

Where are the apples? The apples are in the box, on the table
–алимнууд хаана байна. Ширээн дээр байгаа хайрцганд байна

let's study english

2010-02-01T19:02:00.003+08:00

Англи хэл эхлэн сурахад зориулсан ийм нэг хөөрхөн хичээл байна. Англиар уншиж сурахад ч дөхөм болохоор. Англиар уншиж сурахад жаахан цаг орох гээд байдаг даа. Иймэрхүү хичээлээс хараад уншаад сурчих нь илүү амар. Элдэв долоон битүү үе, задгай үе, дүрэм бус үг энэ тэрд толгойгоо нүдүүлэхгүй. Угаасаа дүрэм энэ тэрээс эхэлж сурах чинь их төвөгтэй шд.
Өдөрт нэг л хичээл үзэхэд хангалттай. Уралдаан тэмцээнд орж байгаа юм шиг нэг амьсгаагаар дайраад бүтэхгүй. Харин тасалдуулж болохгүй. Нэг өдөр алгасахаар л бишдээд явчихна. Хичээлээ цээжлэхээс гадна, монголоос англи руу нь, англиас монгол руу нь цээжээрээ бичэж, үг өгүүлбэрээ нүдэлж авах нь чухал. Юун төлөө цаг заваа гарзадлаа даа. Зарим нэг үг, өгүүлбэрийн орчуулга хэтэрхий махчилсан байж магадгүй. Гэхдээ анх сурч байгаа хүн цаад хэлээ ойлгоход энэ нь тустай байж мэднэ. Өдөрт 30-40 минут боломжтой бол илүү цаг зарсан ч болно. Нэг хичээлийн хоёр таслаад үзсэн ч яахав. Гол нь бүгдийг нь мэдэж авсан байх нь чухал шүү дээ. Тэгэхгүй бол дараагийн хичээл ойлгогдохгүй, ойлгохгүй болохоор дараа үзье гээд орхидог гэм бий.
За тэгээд сурахгүй байсан ч яахав дээ ямар алба биш. Үхчихгүй нь лав. Гадаад хэл битгий хэл, монгол хэлээ бид чинь дутуу мэддэг юм билээ шд. Гэхдээ сурчихвал илүүдэхгүй, хаана ч очсон ядаж жорлон, гуанзаа олоод байна. Хүний хүүгээс хүзүү дутуу биш дээ ямар. Жар гарсан өвгөн англи хэл сурчихаад хэлмэрч хийгээд явж байхыг би Хөвсгөлд үзсэн. Нээх лаг биш ч боломжийн мөнгө олоод байдаг гэжээсэн. Энд 360 орчим хичээл тавина. Үнэхээр уйгагүй үзээд байвал болно доо
Оролдлого сайт оройд хүрнэ гэдэг дээ. Уйгагүй хүн уул нүхлэнэ ч гэдэг.

Go guys, gooooooooo

Хичээл 1

What is this?
-Энэ юу вэ

This is an apple
-Энэ бол алим

What is this?
-Энэ юу вэ

This is an apple too
-Энэ бас л алим

This is a red apple
-Энэ улаан алим

This is a green apple
-энэ ногоон алим

This is a red apple
-энэ улаан алим

Which apple is red?
-Аль нь улаан байна ву

This one, or this one?
-Энэ үү, аль эсвэл энэ үү

2010-02-01T18:58:00.002+08:00

ХАНДИВ

2010-01-26T19:10:00.000+08:00

О.ТОГОО

Зуд болж байна, Монголын хөдөөд. Малчдын амьжиргаа болсон хэдэн мал барагдах нь гэж айсан төр, олон нийт чадлынхаа хэрээр л хандив өгч, тусламжийн гараа сунгаж байх шиг. Мах, сүүгүй болчих нь гэж айсандаа биш л дээ. Ядарсан үед нэгэндээ туслах нь хаана ч байдаг л зүйл. Гэтэл зарим нь хотын биднийг тэжээж байгаа малчдад хүн бүр тусламж өгөх ёстой хэмээн шүлсээ үсчүүлэх нь ядаргаатай. Бид мах, сүүг нь зүгээр аваа юу?
Хаа холын Гаитид ч байгалийн гамшиг тохиож, газар хөдлөлтийн улмаас амь үрэгдсэн хүмүүсийн тоо хэдэн арван мянгад хүрлээ. Дэлхий даяараа л хандив, тусламж өгч байна. Гэхдээ хэлбэр нь манайхаас их өөр юм. Хандивыг гар утсаараа өгч байгаа бөгөөд амласан мөнгө нь тухайн хандивлагчийн утасны төлбөр дээр нэмэгдээд явчихна. “Mobile Giving Foundation” төрийн бус байгууллага арав гаруй хоногийн дотор 30 сая
доллар босгосон гэнэ. Цаана нь яг ийм зарчмаар ажиллаж байгаа цөөнгүй суваг бий. Хандивын доод хэмжээ 10 доллар. Энэнээс бага бол мессеж явахгүй.

Манайд яагаад ч юм иймэрхүү маягаар хандив босгохоос төвөгшөөх юм. Хандив өгөх хүсэлтэй ч концерт, тоглолт үзэх завгүй хүн олон. Харин мессеж бичээд хандив өргөчих гэвэл ганц хоёр мянган төгрөг “савчих” хүмүүс захаас аван бий. Тэгээд ч хандивын тоглолт энэ тэр чинь мундахгүй цаг зав шаардана. Тэгээд ч хандивыг мессежээр авах нь “гэзэг ороолгохгүй” байх давуу талтай. Олны нүдэн дээр хэдэн саяар нь амлачихаад луу унждаг сайхан гарууд цөөнгүй. Дараа нь зохион байгуулагчид тус болох гэсэн биш өрөнд унаж, хандивын мөнгө цохисон хардлагад унана. Хардах тал дээр ч бид лут л даа.

Мөн цаг зав муутай ажил хэрэгч хүмүүс, мөнгө хөрөнгөтэй компанийн захирлууд гуйлгаас залхсан байдаг тул ийм арга хэмжээнд очихоосоо цааргалдаг. Очоод өгөхгүй байж болохгүй, өглөө гэхэд багадуулчихвал тэрнээсээ эс юм болно. Нутгийнхаа ийм тийм уурхай, баялгийг ашиглачихаад царай алдсан харамч энэ тэрээрээ хэлүүлнэ. Тэгсэнд орвол гар утсаараа боломжийн юм явуулж, утасныхаа төлбөр дээр гаргуулчихаад явж байвал санаа амар. Хэрэгт дуртай сэтгүүлчид шалгаагаад байвал төлбөрийн хуудсаа үзүүлчихнэ биз.

Өрнөдөд дэлгэрсэн өөр нэг арга нь нэртэй жүжигчид, дуучид, алдартнууд 100 доллараас дээш хандив өгсөн хүмүүст өөрсдийн тоглосон кино, альбом, мэндчилгээгээ илгээх. Гэхдээ зүгээр л явуулчихдаггүй гэнэ. Урьд нь тухайн хандивлагчид хандсан халуун дулаан үгсийг хэлсэн бичлэгтэй. Тэрний тэр та ийм ийм зовлон зүдгүүрт унасан хүмүүст тусламжийн гараа сунгасанд талархлаа илэрхийлж үүнийг илгээв гэх мэт. Зарим нь ч шууд сая саяар чулуудаж байна. Гольфчин Тайгер Вудс гурван сая, жүжигчин Леонардо ди Каприо нэг сая
доллар гэх мэтчилэн хөөрхий Гаитид өгч байна. Айлын хүүхдүүд ч яахав ингэдэг юм байж. Нутгийнхаа уул усыг санан, дөрвөн уулын дунд тарчилж байдаг манай алдартнууд ч удахгүй хандивлаж өгөх вий. Уул усныхаа тахилга, мөргөлд залагдан очиж, олон саяын үнэтэй унаа тэргээр байлдаг наадамд нь хүчээ үзүүлж, хурдан буянаа сойдог алдарт бөхчүүд, уяачид (уяач улс төрчид мөн ч олон бий дээ) нутгийн олныхоо магнайг тэнийлгэнэ гэдэгт малчин та эргэлзэх хэрэггүй шүү. Гагцхүү хандиваа хэрхэн өгөхөө мэдэхгүй байж мэднэ. Аль болох хялбар арга олж өгөх гэж чадан ядан үзэж байгаа маань энэ. Өнөөдөр манай улсад бараг хоёр сая гар утас хангинаж байна шүү дээ.

Төвдийн асуудлаарх уулзалт дахин сэргэлээ

2010-01-26T19:06:00.001+08:00

Жил гаруй завсарласны эцэст Төвдийн оюун санааны удирдагч Далай ламын институт болон Хятадын Засгийн газрын хоорондох уулзалт яриа дахин сэргэлээ. Төвдүүд өөртөө засах эрх шаардсанаар уулзалт ярианы төгсгөлийг шат жил гаруйн өмнө мухардалд орсон юм.
Далай ламын Европ дахь төлөөлөгчдийн нэг болох Түвдэн Самбуу “Хятадын Төвдийн байр суурийг дахин авч үзэж болох юм” гэж ВВС-д өгсөн ярилцлагандаа өгүүлжээ. Далай лам Төвдийг Хятадаас салан тусгаарлах үзэл баримталж байгаа хэмээн буруутгаж тус мужид өөртөө засах эрх олгохоос татгалзаж байгаа. Далай ламын бие төлөөлөгчид энэ асуудлыг зөвхөн нээлттэй, чин сэтгэлийн уулзалт ярилцлагаар шийдэх боломжтой гэсэн итгэлтэй байгаа аж.
Уулзалт сэргэж байгаатай холбогдуулан Бээжинд болсон хуралдаанд Хятадын Улстөрийн товчооны банйгын есөн гишүүн, Төвдийн асуудлыг хариуцсан албаны хүмүүс оролцсон хурал өнгөрсөн долоо хоногт Бээжинд боллоо. Төвдийн асуудлыг хэолэлцэх иймэрхүү өндөр түвшиний хуралдаан маш ховор болдог. Төвдийн асуудлыг хэлэлцэх дугуй ширээний уулзалт 2002 оноос хойш ес дэх удаагаа болж байгаа нь энэ юм. Далай ламын институтын вэб худсанд мэдээлсэнээс үзэхэд таван хүний бүрэлдүүхэнтэй баг дугуй ширээний ярилцлаганд оролцоод хоёрдугаар сарын эхээр Энэтхэгт ирэх гэнэ. Уулзалт урьдынхаас амжилттай болно хэмээн төвдүүд ихээхэн найдлага тавьж байна.
Бээжин Төвдийн асуудлыг үндэсний аюулгүй байдалтай холбон авч үздэг. Тус мужид эдийн засгийг хурдацтай хөгжүүлсэнээр хүн амьжиргааны түвшинг 2020 он гэхэд улсын дундаж хэмжээнд хүргэх зорилт тавиад байгаа.

“Химийн Али”-ийг дүүжлэн хороов

2010-01-26T19:02:00.001+08:00

Хусейны дэглэмийн нөлөө бүхий зүтгэлтнүүдийн нэг, түүний үеэл ах “Химийн Али” хочтой Али Хасан аль-Мажидийг шүүхийн шийдвэрийн дагуу дүүжлэн хороолоо. Тэрбээр хүн төрөлхтөний эсрэг гэмт хэрэг үйлдэж, хомроглон устгах аллага үйлдсэн хэрэгтээ дөрвөн удаа дээд хэмжээ сонссон юм. Түүний тушаалаар 1988 онд Халабжа хотод химийн зэвсэг хэрэглэсний улмаас 5000 орчим энгийн иргэн амь үрэгдсэн. Цаазаар авах ажиллагааг Иракийн телевизээр дамжуулсангүй. Хоёр зураг харуулсаны нэг дээр хоригдлын улаан хувцас өмсүүлсэн Аль-Мажидийг харуулсан бол, дараагийн зурган дээр толгойд нь хар уут угласан этгээдийг үзүүлжээ. “al- Iraqiya” сувгаар харуулсан эдгээр зураг дүүжлэх ажиллагааны үеэр авсан бодит зураг мөн эсэх нь тодорхойгүй байна” гэж ВВС мэдээлэв.
Иракийн Засгийн газрын хэвлэлийн төлөөлөгч Али аль-Даббах “Аль-Мажид зүрх нь зогсох хүртлээ дүүжлүүрт байсан. Энэ үеэр нийтийг хамарсан үймээн болоогүй” гэсэнээс өөр тодорхой зүйл хэлсэнгүй. Түүнийг дүүжлэн хороосон тухай албан ёсоор мэдэгдэхээс 15 минутын өмнө Багдадад амиа золиослогчид гурван газар дэлбэрэлт үйлдсэний улмаас наад зах нь 37 хүн алагдаж, 100 орчим иргэн шархадсан байна. Амиа золиослогчдын энэ халдлага цаазаар авах ажиллагаатай холбоотой эсэх талаар одоогоор мэдээлэл алга. Аль-Мажидийг дүүжлсэний хариуд эдгээр халдлагыг зохион байгуулсан гэсэн цуурхал Багдадад тараад байна. Халдлагыг зохион байгуулсаны хариуцлагыг ямар нэг зэвсэгт бүлэглэл одоогоор хүлээсэнгүй.
Аль-Мажидийг дүүжилсэн мэдээллийг Иракийн олон нийт янз бүрээр хүлээн авлаа. Түүний төрөлх хот Тикритийн иргэд “Урвагчид, балмад этгээдүүд Али Хасан аль-Мажидийн амь насыг хороосонд гашуудаж, Иракийн нийт ард түмэнд эмгэнэл илэрхийлж байна” гэсэн бол, “Химичийн” гарт төрөл төрөгсөд, дотно хүмүүсээ алуулсан иргэд энэ мэдээллийг талархан хүлээн авч, алуурчны хүзүүнд угласан дүүжлүүрийн олсыг үнсэхэд ч бэлэн байна гэсэн гэнэ.
Харин албаны хүмүүс халдлагыг Аль-Мажидийг дүүжилсэнтэй холбоогүй. Иракт гуравдугаар сарын 7-нд болох парламентын сонгуулийг тасалдуулах гэсэн оролдлого гэж тайлбарлав.

Хууль бусаар эртний эд зүйл наймаалагчдыг баривчлав

2010-01-26T18:57:00.002+08:00

Киприйн цагдаагийн газар 11 сая еврогоор үнэлэгдэх эртний эд зүйлсийг хил давуулан худалдах гэж байсан бүлэг этгээдийг саатуулсан байна. Эртний эд зүйлсийн ихэнх нь олон мянган жилийн настай гүц, мөнгөн зоос, ваар сав, барималууд аж. Эдгээр эртний эд зүйлсийн ихэнх нь Киприйн нутгаас олдсон олдворууд бөгөөд цуглуулагчдын болон музейн сан хөмрөгөөс хулгайлагдсан байж болзошгүйг нь тогтоохоор цагдаа нар ажиллаж байна.
Одоогоор энэ хэрэгт холбогдуулан арван хүн баривчилаад байгаа бөгөөд таван этгээдийг эрэн сурвалжилж байгаа юм. Цагдаа нарын үзэж байгаа эдгээр этгээдүүд эртний эд зүйлсийн хулгайлан борлуулдаг олон сүлжээнийхэнтэй холбоотой байх магадлалтай гэнэ.

Пикассогийн бүтээлийг гэмтээжээ

2010-01-26T18:53:00.002+08:00

Нью-Йоркийн Урлагийн музейг үзэж байсан эмэгтэй бүдэрч унахдаа, Пикассогийн “Жүжигчин” зургийг санамсаргүйгээр гэмтээсэн байна. Музейн удирдлага “Зурагны гол зохиомж хэсэг эвдрээгүй. Сэргээн засварлах боломжтой учраас дөрөвдүгээр сард болох үзэсгэлэнд тавьж амжина.” гэлээ. Их зураачийн 1904-1905 оны өвөл зурсан 1,8мх1,2м харьцаатай, зотон дээр зурсан зурганд 15 см орчим урагдалт үүссэн юм байна.
Ирэх дөрөвдүгээр сард Нью-Йоркийн Урлагийн музей урын сандаа байгаа алдарт зураачдын бүтээлээр үзэсгэлэн гаргахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд 250 орчим уран бүтээлчийн шилдэг бүтээл үүнд багтах юм.

Хоёр Солонгосын уулзалт үр дүнд хүрсэнгүй

2010-01-21T19:27:00.000+08:00

Кэсоны аж үйлдвэрийн бүсэд болсон хоёр Солонгосын уулзалт ямар ч үр дүнд хүрсэнгүй. Хил дээр орших уг бүсэд Өмнөд Солонгосын 110 жижиг дунд үйлдвэр хөрөнгө оруулалт хийж, Хойд хөршийнхөө хямд ажиллах хүчинд дулдуйдан гэр ахуйн сав суулгаь бэлэн хувцас үйлдвэрлэдэг. Хамтын ажиллагааны бэлгэ тэмдэг болсон энэ бүс хоёр орны хэт зөрүүтэй байр сууринаас үл шалтгаалан үйл ажиллагаагаа явуулж, ядууралд нэрвэгдсэн Хойд Солонгосын хууль ёсоор мөнгө олох цорын ганц суваг болсон.
Энэ долоо хоногт болсон уулзалт хоёр орны харилцаа дахин хүйтэрсэн нөхцөлд болж өнгөрлөө. Пхеньян Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсгээс ангид байлгах олон улсын уулзалтыг орхино, Сөүлд цохилт өгнө хэмээн мэдэгдсэн нь аж үйлдвэрийн бүсийг цаашид хөгжүүлэх тухай уулзалтыг үр дүнгүй болголоо.
Энэ бүхний хариуд Өмнөд Солонгосын Батлан хамгаалах яам “Цөмийн довтолгоо хийх гэж байгаа сэжиг мэдэгдэх аваас Пхеньянд түрүүлж цохилт өгөх болно” хэмээн албан ёсоор мэдэгдсэн. Түүнээс гадна Өмнөд Солонгосын шинжээчид ирэх сард 68 нас хүрэх удирдагч Ким Чен Ир 2012 он хүртэл насалж чадахгүй, түүнийг өөд болсны дараа цэргийн эргэлт гарч, эмх замбараагүй байдал үүсэх тул байдлын хяналтадаа авах төлөвлөгөө боловсруулахыг санал болгосон.

Мюнхений нисэх буудал гурван цаг хаагдав

2010-01-21T19:24:00.002+08:00

Германы Мюнхен хотын олон улсын нисэх онгоцны буудал аюулгүй байдлын улмаас гурван цаг орчим хаагдсан байна. Учир нь, зорчигчдын тээшийг шалгах үеэр тэсрэх бодис илрүүлэгч багаж ажиллаж эхэлсэн тул цагдаа нар гарцыг хаасан аж.
Шалгалтын явцад нэг зорчигчийн зөөврийн компьютер шалгах төхөөрөмжийг ажиллуулсан нь тогтоогджээ. Аюулгүй албаны хүмүүс уг компьютерийг шалган, аюулгүй гэдгийг нь тогтоох хүртэл гурван цагийн хугацаа орж, 10 гаруй нислэг саатсан байна. Цагдаагийн газрын хэвлэлийн төлөөлөгч “Тэшийг шалгах үед төхөөрөмж ажиллаж эхэлсэн нь тэнд заавал тэсрэх бодис байгаа гэдгийг зааж гэсэн үг биш. Сэжигтэй зүйл байна гэдгийг л анхаруулж байгаа хэрэг. Химийн бодис тухайлбал, сүрчиг тээшийг шалгах үеэр илэрвэл төхөөрөмж ажилладаг” гэсэн тайлбар өгчээ.
Зул сарын баярын үеэр АНУ-ын Детройт хотын нисэх онгоцны буудалд иргэний агаарын тээврийн онгоцыг дэлбэлэх оролдлого гарснаас хойш дэлхий даяар аюулгүй байдлыг эрс чангатгасан. “Сэжиг” бүхий компьютер авч явсан эр удтал шалгуулсаны эцэст, цэвэр болох нь тогтоогдож тухайн нислэгээр явах эрхтэй болжээ.

Сэтгүүлч цагдаа нарын гарт амь амь үрэгдэв

2010-01-21T19:24:00.001+08:00

Сэтгүүлч Константин Попов ОХУ-ын Томск хотын саатуулах байранд цагдаа нарт зодуулан ухаан алдаж, эмнэлэгт хүргэгдсэн ч удалгүй нас барсан байна. Томск хот дахь ОХУ-ын Сэтгүүлчдийн эвлэлийн холбооны салбар “Цагдаагийн офицер 26 настай Алексей Митаев энэ хэргийг үйлдсэн гэдгээ хүлээсэн. Түүнд албан тушаалаа урвуулан ашиглаж, бусдын амь насыг хохироосон хэргээр эрүү үүсгэж, ажлаас нь халсан. Цагдаагийн офицер 47 настай сэтгүүлчийг эрүүдэн шүүж, ухаанаа алдчихаад байхад нь эмнэлгийн туслалцаа үзүүлээгүй” гэж мэдэгдлээ.
К.Попов орон нутагт хэвлэгддэг “Тема” сэтгүүлийг санаачлагчдын нэг бөгөөд тус сэтгүүлийн ерөнхий эрхлэгч Константин Карпачов “К.Попов ажил хэрэгтэй холбоотой ямар нэг асуудлаас болж алагдаагүй байх. Ийм юм хэнд ч тохиолдож мэднэ. Энэ бүхэн цагдаа нар хэнийг ч байсан хохироож чадна гэдгийг нотолж байгаа хэрэг” гэжээ. К.Попов саатуулагдах үедээ халамцуу байсан байна.
ОХУ сэтгүүлчидэд халтай орнуудын тоонд ордог бөгөөд 2000 оноос хойш ажил үүргээ гүйцэтгэж явсан 17 сэтгүүлч амь үрэгдсэн. Гэвч сэтгүүлчдийн амь насыг хохироосон этгээдүүд баригдаж, шийтгүүлсэн тохиолдол ердөө ганцхан байдаг аж.
Өчигдөр ОХУ-ын нэр хүнд бүхий 20 сонин, телевизийн эрхлэгч, захирлууд Дотоод хэргийн яамны сайд Рашид Нургалиевт өргөх бичиг барьж, РИА Новости агентлагын фото сурвалжлагч Андрей Стенинийг ямар үндэслэлээр цагдаа нар саатуулсан болохыг тайлбарлаж өгөхийг шаардсан байна. РИА Новости агентлаг А.Стенин сөрөг хүчний жагсаалд огт оролцоогүй, тэнд ажил үүргээ гүйцэтгэж явсан хэмээн мэдэгдсээр атал Москва хотын шүүх А.Стенинийг гэм буруутай гэж үзэн торгох шийдвэр гаргасан аж.
Тус улсын Ерөнхийлөгч Дмитри Медведев “Цагдаагийн газрын дураараа авирладаг явдал иргэдийн дургүйцлийг хүргэж, төрийн байгууллагын нэр хүндийг сэвтүүлж байна. Дотоод яаманд шинэчлэл хийх хэрэгтэй” хэмээн мэдэгдсэн. Тус яамны 1.4 сая орон тоог 2012 он гэхэд 1/5-ээр цомхотгох бололтой

Уинстон Черчилийн өр “илрэв”

2009-12-18T17:53:00.001+08:00

Их Британийн домогт Ерөнхий сайд Уинстон Черчиль Энэтхэгийн “Банглор клуб”-д 13 рупийн өрөө “төлөлгүй” байсаар өөд болсныг нотлох баримт саяхан олдсон гэнэ У.Черчиль 1896-1899 онд Энэтхэгт алба хаасан аж. Британийн офицерууд 1868 онд байгуулсан уг клубийн өрийн дэвтэрт зээлээ төлөлгүй явсан 17 зээлдэгчийн нэр байсны нэг нь ирээдүйн Ерөнхий сайл, дэслэгч У.Черчиль гэнэ.
Өнөөдөр Энэтхэгийн дээд зиндааныхан үйлчлүүлдэг “Банглор клуб”-ийн тайлан одоог хүртэл хадгалагдан үлдсэн агаад дотор нь “Эдгээр хүмүүсийн өрийг хүчингүй болгохыг дэд хороо зөвшөөрөв” гэсэн цохолт ч байгаа аж.
У.Черчиль өөрийнхөө намтарт Банглорын талаар спорт,урлагийн сонирхолтой тоглолт болдоггүй уйтгартай газар хэмээн бичиж үлдээжээ. Энэ шалтгааны улмаас залуу офицеруудын ихэнх нь оройг “Банглор клуб”-д виски уун өнгөрөөдөг байжээ. Виски ч хямдхан байсан бололтой.